Khoảng cách giữa kỹ thuật và cơ hội sống
Ghép tạng trẻ em là phương pháp thay thế bộ phận cơ thể bị suy chức năng bằng tạng hiến phù hợp, giúp bệnh nhi giai đoạn cuối có cơ hội sống và phát triển khi các điều trị khác không đủ hiệu quả. Dù chuyên môn trong nước đã tiến bộ, kỹ thuật không thể cứu trẻ nếu tạng phù hợp không sẵn có hoặc quy trình hiến bị đình lại. Ngày 30/10 tại TP.HCM, một tọa đàm về thực trạng ghép tạng ở trẻ em đã đặt đúng trọng tâm: đây không chỉ là thách thức trong phòng mổ mà còn là bài toán về nguồn hiến, quy định và sự phối hợp giữa gia đình với hệ thống y tế.
Quy mô thiếu hụt cho thấy vấn đề không thể giải quyết bằng năng lực phẫu thuật đơn thuần. Từ năm 1992 đến tháng 3/2026, trong hơn 11.100 ca ghép bộ phận cơ thể người, 90% dựa vào người hiến sống, còn tạng từ người chết não chỉ chiếm 10%. Với trẻ em, phụ thuộc vào người thân khiến cơ hội ghép càng mong manh: tại Bệnh viện Nhi đồng 2, trong 40 ca ghép thận có 37 ca nhận thận từ cha mẹ hoặc người thân, chỉ 3 ca từ người hiến chết não; trong 82 ca ghép gan, con số nhận tạng từ người chết não cũng chỉ là 3.
Chờ tạng không phải khoảng thời gian vô hại
Mỗi năm, cả nước có khoảng 55 trẻ cần ghép gan và 60 trẻ cần ghép thận; danh sách chờ ghép gan tích lũy đã vượt 200 trường hợp. Trẻ suy tim cũng đối diện tình trạng thiếu nguồn phù hợp, nhất là khi kích thước cơ thể hạn chế lựa chọn: các ca ghép tim ở phía Nam chủ yếu được thực hiện cho trẻ đã lớn, có thể tiếp nhận tim người trưởng thành. Với trẻ dưới 15 kg, tìm được tạng tương thích càng khó. Bởi vậy, chờ đợi không chỉ là chờ đến lượt mà là cuộc chạy đua với tình trạng bệnh và độ phù hợp của tạng.
Hệ quả lâm sàng không giống nhau giữa các cơ quan. Trẻ suy thận có thể được duy trì bằng chạy thận hoặc lọc màng bụng, nhưng điều trị kéo dài vẫn tiềm ẩn biến chứng; bác sĩ Phan Tấn Đức nêu trường hợp bệnh nhi bị rối loạn chuyển hóa và vôi hóa mạch máu nghiêm trọng, ảnh hưởng khả năng vận động. Với suy gan, không có phương án thay thế hiệu quả tương tự chạy thận, nên bệnh tiến triển nặng mà chưa ghép kịp có thể đồng nghĩa mất cơ hội sống. Ghép thận có thể giúp trẻ trở lại sinh hoạt gần bình thường, đi học và trưởng thành; trì hoãn kéo dài có thể làm sức khỏe suy giảm trước khi cơ hội ấy đến.
Pháp lý phải mở đường, đồng thời bảo vệ trẻ
Thiếu tạng không phải nút thắt duy nhất. Quy định hiện hành chưa bao quát cụ thể và linh hoạt việc hiến tạng từ người dưới 18 tuổi, khiến nguồn hiến tiềm năng sau khi trẻ chết não có thể không được sử dụng. Dự thảo sửa đổi luật đang được quan tâm đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến sau khi được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu trẻ đã bày tỏ nguyện vọng trước khi qua đời và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý; dự thảo vẫn cấm lấy tạng từ người dưới 18 tuổi còn sống. Đây là hướng cần được cân nhắc nghiêm túc, nhưng phải đặt quyền lợi, ý chí và sự an toàn của trẻ ở vị trí trung tâm.
Pháp lý hiến tạng cũng cần giải quyết mâu thuẫn có thể nảy sinh giữa nguyện vọng đã đăng ký của một người và sự phản đối của thân nhân sau khi họ qua đời. Nhân viên tư vấn đôi khi chỉ có 1–3 ngày để tiếp cận gia đình đang đau buồn; bất đồng giữa các thành viên có thể khiến việc hiến không tiến hành được. Làm rõ giá trị pháp lý của nguyện vọng cá nhân, trách nhiệm của người thực hiện và cách trao đổi với gia đình sẽ giảm tình thế khó xử cho nhân viên y tế. Song song, cần đơn giản hóa quy trình xác định chết não và tăng kết nối dữ liệu điều phối tạng.
Mở rộng nguồn hiến chỉ là một phần của lời giải. Sau ghép, trẻ phải dùng thuốc chống thải ghép, tái khám và theo dõi suốt đời; gánh nặng tích lũy trong nhiều năm cần được tính đến trong chính sách chăm sóc. Đầu tư cho các cơ sở nhi khoa tuyến cuối và mở rộng chi trả bảo hiểm y tế đối với điều trị chống thải ghép là những bước cần đi cùng việc sửa luật. Nếu thiếu một trong các mắt xích ấy, cơ hội cứu sống vẫn có thể dừng lại ở danh sách chờ hoặc trở nên khó duy trì sau ca mổ.
