Đưa sàng lọc đến nơi người dân sinh sống
Chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng là cách tổ chức phát hiện, hỗ trợ và theo dõi người có nhu cầu ngay tại nơi họ sống, đồng thời kết nối gia đình, y tế cơ sở và dịch vụ chuyên khoa để duy trì quá trình phục hồi. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì nhiều người trì hoãn tìm trợ giúp do mặc cảm, e ngại hoặc thiếu thông tin về các dấu hiệu bất thường. Trong chương trình năm 2026, Bệnh viện Tâm thần Vĩnh Phúc tổ chức sàng lọc tâm thần cộng đồng tại xã Hoàng An, Tam Dương, Sông Lô, Tam Sơn và phường Phúc Yên; mỗi địa phương dự kiến khám 100 người dân. Đây là bước đi đúng hướng: đưa bác sĩ đến gần dân giúp giảm rào cản tiếp cận, nhưng sàng lọc chỉ nhận diện nguy cơ, không thay thế chẩn đoán chuyên khoa.
Đối tượng được quan tâm gồm người thay đổi cảm xúc hoặc hành vi, mất ngủ kéo dài, có tiền sử điều trị tâm thần, lạm dụng rượu bia hay chất kích thích; chương trình cũng lưu ý người cao tuổi cô đơn, phụ nữ sau sinh và trẻ có dấu hiệu rối loạn phát triển. Quy trình phối hợp với trạm y tế gồm rà soát trước buổi khám, đánh giá nguy cơ, tư vấn, chuyển tuyến khi cần và theo dõi sau khám. Người cần can thiệp chuyên môn được hướng dẫn chuyển tuyến, còn trường hợp cần giám sát tiếp tục được kết nối với y tế cơ sở. Giá trị của buổi khám vì thế không nằm riêng ở số lượt tiếp nhận, mà ở việc mỗi người có một bước tiếp theo rõ ràng.
Lâm Đồng đặt phục hồi và an sinh vào cùng một kế hoạch
Sàng lọc mở cánh cửa dịch vụ, nhưng phục hồi lâu dài đòi hỏi hỗ trợ vượt ra ngoài phòng khám. Ngày 17/10/2026, UBND tỉnh Lâm Đồng ban hành Kế hoạch số 17815/KH-UBND, triển khai chương trình trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng giai đoạn 2026–2030 cho người tâm thần, trẻ em tự kỷ và người rối nhiễu tâm trí. Kế hoạch đặt mục tiêu hằng năm khoảng 90% các nhóm này tiếp cận dịch vụ y tế; 80% trẻ từ sơ sinh đến 6 tuổi được sàng lọc, phát hiện sớm tự kỷ và can thiệp sớm. Những chỉ tiêu ấy có ý nghĩa vì nhấn mạnh cả tiếp cận điều trị lẫn phát hiện ở giai đoạn đầu, thay vì chờ khó khăn trở nên nghiêm trọng.
Điểm đáng giá là kế hoạch không xem chăm sóc như một nhiệm vụ riêng của ngành y. Các giải pháp bao gồm giáo dục hòa nhập, hướng nghiệp, lao động trị liệu, việc làm và sinh kế, phát triển cơ sở trợ giúp xã hội, đào tạo nhân lực công tác xã hội và hướng dẫn gia đình chăm sóc tại nhà. Tỉnh đặt mục tiêu ít nhất 90% người đủ điều kiện được trợ giúp pháp lý tiếp cận dịch vụ miễn phí khi có nhu cầu; 95% hộ gia đình có người rối nhiễu tâm trí đủ điều kiện và có nhu cầu được vay vốn ưu đãi theo quy định. Đây là tầm nhìn thiết thực: phục hồi không chỉ là ổn định triệu chứng, mà còn là khả năng học tập, làm việc và tham gia đời sống xã hội.
Đào tạo để mạng lưới địa phương không đứt đoạn
Một kế hoạch cộng đồng chỉ hiệu quả khi người trực tiếp triển khai đủ năng lực nhận diện, hỗ trợ và chuyển gửi đúng lúc. Từ ngày 28 đến 30/10/2026, Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 phối hợp Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Lào Cai tổ chức tập huấn về phục hồi chức năng tâm thần và hỗ trợ mạng lưới chăm sóc sức khỏe tâm thần; khóa học có 50 cán bộ y tế tham dự. Nội dung bao gồm kiến thức tổng quan, phát hiện, chẩn đoán, điều trị và các liệu pháp phục hồi cho một số rối loạn tâm thần tại cộng đồng. Đào tạo như vậy giúp thu hẹp khoảng cách giữa hướng dẫn chuyên môn và thực hành ở tuyến gần dân.
Theo số liệu được nêu tại địa phương, đến cuối tháng 10/2026, Lào Cai ghi nhận 1.113 người mắc tâm thần phân liệt, 1.382 người mắc động kinh và 44 người mắc trầm cảm, sa sút trí tuệ cùng các rối loạn khác. Những con số này cho thấy nhu cầu không thể chỉ được đáp ứng bằng điều trị khi bệnh trở nặng. Phục hồi chức năng tâm thần góp phần giúp người bệnh duy trì ổn định, nâng khả năng tự chăm sóc và giao tiếp xã hội, từ đó tăng cơ hội trở lại sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, một khóa tập huấn chỉ phát huy tác dụng khi kiến thức được duy trì bằng phối hợp liên tục giữa nhân viên y tế, gia đình và dịch vụ xã hội.
Đích đến là sống cùng gia đình và hòa nhập
Ba hướng triển khai tại Vĩnh Phúc, Lâm Đồng và Lào Cai gợi ra một nguyên tắc chung: chăm sóc sức khỏe tâm thần không thể dừng ở phát hiện hay điều trị triệu chứng. Cần có đường nối từ sàng lọc đến đánh giá chuyên khoa, từ phục hồi đến hỗ trợ học tập, sinh kế và tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, xã hội. Lâm Đồng đặt trọng tâm vào sự tham gia của gia đình và cộng đồng; các mục tiêu về giáo dục, việc làm và trợ giúp pháp lý giúp người cần hỗ trợ có thêm điều kiện duy trì cuộc sống ngoài cơ sở y tế.
Mô hình dựa vào cộng đồng cũng không đồng nghĩa với việc gia đình phải tự gánh toàn bộ trách nhiệm. Y tế cơ sở cần theo dõi, chuyên khoa cần tiếp nhận khi có chỉ định, còn hệ thống trợ giúp xã hội phải đồng hành với nhu cầu thiết thực. Theo dõi sau khám, hướng dẫn chăm sóc tại nhà và đào tạo đội ngũ địa phương là những mắt xích quyết định tính liên tục. Thành công nên được nhìn qua khả năng người bệnh ổn định hơn, tự chăm sóc tốt hơn và từng bước trở về với gia đình, cộng đồng. Mở rộng sàng lọc là khởi đầu cần thiết; đầu tư vào hỗ trợ lâu dài mới biến khởi đầu ấy thành phục hồi toàn diện.
