Nhu cầu đầu tư điện lực khổng lồ và áp lực lên hệ thống tài chính
Nhu cầu đầu tư điện lực Việt Nam là tổng lượng vốn cần thiết để xây dựng, mở rộng và hiện đại hóa các nhà máy điện, lưới điện truyền tải và hạ tầng liên quan nhằm đáp ứng tăng trưởng phụ tải, bảo đảm an ninh năng lượng và hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững trong trung và dài hạn. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tổng nhu cầu đầu tư cho nguồn và lưới điện truyền tải giai đoạn 2026–2030 ước khoảng 136,3 tỷ USD, tương đương hơn 27 tỷ USD mỗi năm. Với mức tăng trưởng tín dụng khoảng 15–17% mỗi năm, nhu cầu đầu tư ngành điện mỗi năm sẽ tương đương khoảng 22–23% lượng tín dụng tăng thêm của cả nền kinh tế. Nói cách khác, chỉ riêng đầu tư điện đã “ngốn” gần một phần tư không gian tín dụng mới, trong khi ngành điện hiện vẫn chiếm tỷ lệ dư nợ khá khiêm tốn so với các lĩnh vực khác. Đây là một nghịch lý tài chính: nhu cầu vốn tăng vọt nhưng cấu trúc tài trợ vẫn dựa chủ yếu vào tín dụng ngân hàng, vốn phải chia sẻ cho nhiều ngành.
Tài chính hạ tầng năng lượng: vì sao tín dụng ngân hàng không thể gánh hết?
Nếu coi tài chính hạ tầng năng lượng là “mạch máu” của tăng trưởng, thì việc phụ thuộc gần như hoàn toàn vào ngân hàng là một rủi ro hệ thống. Hiện tín dụng ngân hàng vẫn là kênh chủ đạo cho các dự án năng lượng tái tạo, chiếm khoảng 40% nguồn vốn tín dụng xanh và tương đương khoảng 65% tổng vốn đầu tư lũy kế vào các dự án năng lượng tái tạo. Ưu điểm là ngân hàng có thể cung cấp đòn bẩy lớn trong giai đoạn xây dựng và phù hợp với dòng tiền ổn định sau khi vận hành thương mại. Nhưng cấu trúc tài trợ vẫn dựa nhiều vào bảng cân đối và tài sản bảo đảm của doanh nghiệp, thay vì dựa trên tài sản và hợp đồng mua bán điện của dự án. Khi giới hạn cấp tín dụng cho một khách hàng bị siết dần từ năm 2026, các nhà phát triển sở hữu danh mục dự án lớn sẽ chạm trần vốn rất nhanh. Về dài hạn, cấu trúc vốn ngành năng lượng tái tạo nhiều khả năng phải chuyển sang mô hình phân vai: tín dụng ngân hàng tập trung giai đoạn phát triển – xây dựng, còn trái phiếu trở thành kênh tái cấp vốn, chuyển một phần gánh nặng từ hệ thống ngân hàng sang thị trường vốn.
EVNSPC tăng tốc: “điện đi trước một bước” để đón tăng trưởng hai con số
Trong bối cảnh nhu cầu tài chính điện phình to, câu hỏi không chỉ là lấy tiền ở đâu, mà còn là ai dám đầu tư đi trước. Năm nay, Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC) cho biết đã ưu tiên nguồn lực, tập trung đẩy mạnh công tác đầu tư xây dựng. Chín tháng đầu năm, EVNSPC đã khởi công 46 công trình lưới điện 110kV và đóng điện 64 công trình 220kV, 110kV; giá trị giải ngân đạt 13.278,3 tỷ đồng, trong đó đầu tư thuần 11.266,3 tỷ đồng. Điều đáng nói là các dự án được triển khai trong điều kiện giải phóng mặt bằng khó khăn, nguồn cung vật tư và thời tiết đều bất lợi. Dù vậy, EVNSPC vẫn theo đuổi phương châm “điện đi trước một bước” như một yêu cầu xuyên suốt trong tổ chức đầu tư, quản lý, vận hành. Bước vào kỷ nguyên mới với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, hạ tầng điện khu vực phía Nam phải không chỉ đủ công suất mà còn có độ tin cậy cao, tạo dư địa cho sản xuất, kinh doanh và các động lực tăng trưởng mới.
Phú Quốc, Tây Ninh và bài học đầu tư lưới điện đi trước nhu cầu
EVNSPC không nói suông về chiến lược “điện đi trước một bước”, mà thể hiện bằng các công trình cụ thể. Cuối tháng 8, đơn vị phối hợp với Trung tâm Điều độ hệ thống điện miền Nam và các bên liên quan đóng điện, đưa vào vận hành đường dây 110kV Phú Quốc – Bắc Phú Quốc. Trước đó, ngày 16.8, đường dây 110kV Phú Quốc – Nam Phú Quốc được đóng điện; ngày 19.8, trạm biến áp 220kV Phú Quốc chính thức vận hành. Cả ba công trình có tổng mức đầu tư gần 2.165 tỷ đồng và đều về đích sớm gần một năm so với yêu cầu phục vụ APEC 2027. Việc hoàn thành trước khoảng một năm giúp EVNSPC có thời gian vận hành, kiểm tra, hiệu chỉnh hệ thống và diễn tập xử lý sự cố. Quan trọng hơn, hệ thống mới tạo thêm năng lực cấp điện cho Phú Quốc trong giai đoạn bùng nổ du lịch, dịch vụ, đô thị. Tại các địa phương công nghiệp phát triển nhanh như Tây Ninh, nơi GRDP tăng 10,12% và điện thương phẩm tăng 9,47% trong 6 tháng đầu năm, EVNSPC cũng áp dụng cách tiếp cận tương tự: đầu tư trạm, đường dây mới để giải tỏa công suất, giảm nguy cơ quá tải và tạo điều kiện thu hút thêm dự án.
Đầu tư lưới điện: không chỉ chữa cháy mà là nền tảng tăng trưởng bền vững
Điểm cốt lõi trong câu chuyện đầu tư điện lực Việt Nam là phải thoát khỏi tư duy chạy theo, chỉ xây thêm khi hệ thống đã quá tải. Lãnh đạo EVNSPC nhấn mạnh, mục tiêu của đầu tư nguồn, lưới, trạm không chỉ là bổ sung công suất mà còn nâng cao độ tin cậy cung cấp điện, giải tỏa công suất và giảm nguy cơ quá tải, qua đó tạo điều kiện để các địa phương tiếp tục thu hút đầu tư. Ông Hoan cho rằng yêu cầu hiện nay không chỉ là hoàn thành đúng tiến độ các công trình đã phê duyệt, mà quan trọng hơn là dự báo trước nhu cầu, chuẩn bị hạ tầng từ sớm để đồng hành với tốc độ phát triển kinh tế. Trong bối cảnh các tỉnh, thành phía Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, hạ tầng điện trở thành một phần của năng lực cạnh tranh trong thu hút đầu tư. Với EVNSPC, đầu tư đi trước chính là cách để hệ thống điện đồng hành cùng những động lực tăng trưởng mới, bảo đảm điện luôn sẵn sàng trước khi nhu cầu thực sự xuất hiện. Nếu Việt Nam không muốn bị “trói tay” bởi thiếu điện, thì chiến lược này cần được nhân rộng, đi kèm một cấu trúc tài chính mới, nơi tín dụng, trái phiếu và vốn tư nhân cùng chia sẻ gánh nặng.
