Nhu cầu vốn tăng, hạ tầng thiết yếu được đặt lên trước
Vốn ODA là nguồn hỗ trợ phát triển chính thức được cung cấp qua các đối tác quốc tế, giúp tài trợ những chương trình và dự án phục vụ mục tiêu phát triển dài hạn. Trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã làm việc với ông Tanaka Akihiko, Chủ tịch Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA). Thông điệp đáng chú ý là Việt Nam muốn Nhật Bản tiếp tục cấp vốn cho các dự án hạ tầng thiết yếu, thay vì để hợp tác ODA chỉ dừng ở những cam kết đã có. Lý do là nhu cầu vốn đầu tư giai đoạn 2026–2030 dự kiến cao gấp hơn 2,2 lần giai đoạn 2021–2025. Khi nguồn lực trong nước phải đáp ứng nhiều mục tiêu phát triển cùng lúc, duy trì kênh vốn dài hạn từ Nhật Bản có ý nghĩa chiến lược.
Đề nghị này nằm trong khuôn khổ quan hệ hợp tác phát triển Việt Nam–Nhật Bản, chứ không phải một cuộc vận động vốn đơn lẻ. Hai bên đánh giá hợp tác ODA có tiến triển trong sáu tháng kể từ chuyến thăm Việt Nam của Chủ tịch JICA vào tháng 6/2026. Tổ công tác ba bên gồm Bộ Tài chính, Đại sứ quán Nhật Bản và JICA Việt Nam đã góp phần tháo gỡ vướng mắc tại một số dự án. Điều đó cho thấy duy trì vốn là cần thiết, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào khả năng biến cam kết thành tiến độ và kết quả thực hiện.
Từ đường sắt đô thị đến Ô Môn III và Đại học Việt Nhật
Danh mục hợp tác cho thấy vốn ODA Nhật Bản đang gắn với nhiều loại nhu cầu: giao thông đô thị, giáo dục và năng lượng. Cơ chế phối hợp ba bên đã hỗ trợ tháo gỡ khó khăn ở Dự án Đường sắt đô thị tuyến số 1 Thành phố Hồ Chí Minh cùng các dự án cung cấp trang thiết bị bằng viện trợ không hoàn lại. Đây là những ví dụ cụ thể cho thấy việc xử lý vướng mắc có thể quan trọng không kém việc ký thêm khoản vay mới.
Ngày 9/11, ba văn kiện ODA được ký kết, trao trước sự chứng kiến của lãnh đạo hai nước: Công hàm trao đổi cho Dự án Trường Đại học Việt Nhật, Thỏa thuận vay cho Dự án Nhà máy Nhiệt điện Ô Môn III và Hiệp định tạo thuận lợi cho các dự án viện trợ không hoàn lại của Nhật Bản. Hai bên thống nhất đẩy nhanh triển khai Ô Môn III và Trường Đại học Việt Nhật, đồng thời tiếp tục trao đổi về khoản vay hỗ trợ ngân sách cho lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Ưu tiên trước mắt vì thế khá rõ: hoàn tất những khâu còn vướng để các dự án đã cam kết tiến lên, song song với việc chuẩn bị các hướng hợp tác mới.
Hợp tác năng lượng cần cơ chế tài chính phù hợp
Hạ tầng không chỉ là đường sá hay đường sắt; năng lực cung ứng năng lượng cũng là nền tảng của tăng trưởng. Trong cuộc làm việc riêng với Chủ tịch Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JBIC), Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn và phía Nhật Bản trao đổi về chuyển dịch năng lượng, ứng phó biến đổi khí hậu và khả năng hỗ trợ các dự án quy mô lớn. Trước biến động chuỗi cung ứng toàn cầu, Bộ trưởng đề nghị nghiên cứu cơ chế tài chính linh hoạt, phù hợp quy định và điều kiện thực tiễn. Đây là hướng đi thiết thực: hợp tác năng lượng sẽ khó thành dự án nếu cấu trúc vốn không phù hợp với rủi ro và thời gian triển khai.
Ô Môn III là dự án năng lượng cụ thể trong các văn kiện vừa ký, còn cuộc trao đổi với JBIC mở rộng bàn luận sang cách huy động vốn cho các dự án năng lượng và hạ tầng quy mô lớn. Nhật Bản cũng bày tỏ mong muốn tăng cường hợp tác về phát triển hạ tầng, đào tạo, nguồn nhân lực, AI, khoa học và công nghệ. Vì vậy, hợp tác năng lượng không nên bị tách khỏi chương trình hạ tầng tổng thể: nguồn điện, năng lực công nghệ và các tuyến kết nối cùng quyết định khả năng đáp ứng nhu cầu phát triển.
Điều kiện để ODA tạo ra tiến độ thực chất
Việt Nam không chỉ đề nghị duy trì nguồn vốn; Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn còn đề nghị JICA phối hợp với Bộ Tài chính hài hòa quy trình, thủ tục và rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án. Yêu cầu này chạm đúng điểm nghẽn thường thấy trong hợp tác phát triển: vốn đã cam kết nhưng dự án vẫn có thể chậm nếu khâu chuẩn bị, giải ngân hoặc thanh toán cho nhà thầu không thông suốt. Chủ tịch JICA đánh giá cao hoạt động của tổ công tác ba bên và đề nghị tiếp tục phối hợp tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh giải ngân, thanh toán và triển khai các dự án.
Trong giai đoạn tới, thước đo quan trọng không chỉ là lượng vốn huy động được, mà còn là tốc độ đưa vốn vào công trình và khả năng quản lý hiệu quả. Nhật Bản và Việt Nam cùng khẳng định hợp tác phát triển là một trụ cột của quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện. Muốn giữ vững vai trò ấy, hai bên cần biến đối thoại thành quy trình dễ thực hiện hơn, xử lý dứt điểm vướng mắc và theo sát các dự án đã cam kết. Đó mới là cách thuyết phục nhất để dòng ODA tiếp tục hỗ trợ hạ tầng thiết yếu và những ưu tiên phát triển dài hạn.
