Di sản chỉ sống khi du khách được trải nghiệm
Du lịch từ di sản là cách biến những công trình lịch sử, phong tục, nghề truyền thống và nếp sống địa phương thành trải nghiệm có ý nghĩa cho du khách, đồng thời tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ chúng. Điểm đến văn hóa không thể chỉ dựa vào cảnh đẹp hay một tấm biển giới thiệu; điều giữ chân khách là cơ hội được hiểu câu chuyện phía sau. Thạch Lập, Đồng Tháp và Nam Ban Lâm Hà cho thấy ba con đường khác nhau: để di sản hiện diện trong sinh hoạt thường ngày, kết nối các di tích thành tuyến tham quan, hoặc kể truyền thống qua câu chuyện của người làm nghề. Cả ba cùng khẳng định rằng bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch không nên là hai việc tách rời. Khi trải nghiệm tạo lợi ích cho người dân và tôn trọng ý nghĩa của di sản, giá trị ấy mới có cơ hội được truyền tiếp.
Thạch Lập có khoảng 98% dân số là đồng bào Mường; bản sắc hiện lên qua cồng chiêng, hát xường, hát ru, múa sắc bùa và những mái nhà sàn bên sườn núi. Trên 700 nhà sàn truyền thống còn được gìn giữ, một số đã hơn 100 năm tuổi. Đây không chỉ là phông nền cho du khách chụp ảnh: lễ hội Mường Yến, lễ hội Mường Lập, nghề dệt thổ cẩm, đan lát và ẩm thực địa phương đều có thể trở thành phần sống động của chuyến đi. Gạo nếp hạt cau, nếp cẩm, khoai mán vàng, lợn đen, gà đồi, dê núi và rau rừng vừa thuộc bữa ăn địa phương, vừa có thể làm sản phẩm du lịch, quà tặng. Cách tiếp cận này thuyết phục hơn việc dựng một hình ảnh văn hóa tách khỏi đời sống, bởi du khách gặp được con người và thực hành văn hóa ngay tại nơi chúng được duy trì.
Thạch Lập: nhà sàn và sinh hoạt cộng đồng thành điểm đến
Ở Thạch Lập, hướng phát triển hợp lý là để nhà ở, lễ hội và thiên nhiên kết nối thành một kỳ nghỉ cộng đồng, thay vì khai thác từng yếu tố đơn lẻ. Theo bà Bùi Thị Quyên, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Thạch Lập, thôn Lập Thắng đã có 10 hộ chủ động cải tạo nhà sàn thành homestay theo đề án gắn bảo tồn nhà sàn Mường với du lịch cộng đồng. Khách có thể lưu trú, sinh hoạt cùng gia đình địa phương, hoặc chọn trải nghiệm thiên nhiên như cắm trại, đi bộ và tắm suối. Hang Gió, đồi Hích, thác Cha, hang Quăn và ruộng bậc thang thấp bổ sung lựa chọn cho hành trình. Lễ hội, câu lạc bộ văn nghệ dân gian và món ăn bản địa giúp chuyến đi vượt khỏi việc ngắm cảnh: khách có cơ hội hiểu cách cộng đồng gìn giữ giá trị di sản qua thực hành.
Nhưng tiềm năng chưa đồng nghĩa với một sản phẩm du lịch đã hoàn thiện. Người dân còn thiếu vốn và kỹ năng dịch vụ; nếu lượng khách tăng nhanh hơn khả năng đón tiếp, trải nghiệm có thể trở nên rời rạc, còn sinh hoạt văn hóa bị biến thành tiết mục phục vụ. Vì vậy, kế hoạch địa phương tập trung đào tạo làm du lịch, quảng bá và kết nối các tour, tuyến, đồng thời gắn bảo tồn bản sắc Mường với quy hoạch điểm đến và bảo vệ môi trường. Đây là lựa chọn đúng: nhà sàn cần được duy trì như nơi ở có chủ, lễ hội cần thuộc về cộng đồng, còn hoạt động du lịch phải tạo thêm sinh kế thay vì áp đặt lịch biểu lên cư dân. Du lịch cộng đồng chỉ bền khi người dân có tiếng nói trong cách kể văn hóa của mình.
Đồng Tháp: nối các di tích thành hành trình có câu chuyện
Đồng Tháp có cách tiếp cận khác: lấy mạng lưới di tích lịch sử, văn hóa làm trục cho hoạt động tham quan và giáo dục truyền thống. Tỉnh có 295 di tích được xếp hạng, gồm 5 di tích quốc gia đặc biệt, 33 di tích quốc gia và 257 di tích cấp tỉnh. Rạch Gầm – Xoài Mút, Gò Tháp, Xẻo Quít, Ấp Bắc, đình Long Hưng và các địa điểm gắn với Trương Định lưu giữ những lớp lịch sử khác nhau. Thay vì xem mỗi nơi như điểm dừng riêng lẻ, việc kết nối tham quan vào tour của tỉnh và các địa phương lân cận giúp khách nhìn thấy quan hệ giữa sự kiện, nhân vật và vùng đất. Đó là nền tảng của du lịch di tích có chiều sâu, không chỉ là một chuyến ghé qua rồi rời đi.
Công tác tu bổ và quản lý là điều kiện để hành trình ấy đáng tin cậy. Khu di tích quốc gia đặc biệt Mộ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đã được đầu tư khoảng 172,73 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh và nguồn xã hội hóa, hoàn thành và đưa vào sử dụng. Trong năm 2026, ngành văn hóa đề nghị các xã, phường rà soát di tích xuống cấp; kế hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi giai đoạn 2026–2030 đang được xem xét. Đồng Tháp cũng ghi nhận hơn 5,95 triệu lượt khách từ đầu năm 2026 đến nay, trong đó có hơn 513.000 lượt khách quốc tế, với tổng thu du lịch trên 3.350 tỷ đồng, tăng 9,9% so với cùng kỳ. Những con số ấy tạo thêm lý do để nâng chất lượng tham quan, nhưng thành công không nên chỉ đo bằng lượng khách: di tích phải giúp công chúng hiểu lịch sử và thế hệ trẻ tiếp cận truyền thống cách mạng.
Nam Ban Lâm Hà: chuyện người thợ làm nên sức hút
Ở Nam Ban Lâm Hà, văn hóa được giới thiệu không chủ yếu bằng một tuyến di tích hay một lễ hội, mà qua câu chuyện của người làm nghề. Tại cơ sở ươm tơ, dệt lụa Cường Hoàn, ông Phạm Văn Cường vừa sản xuất vừa đón khách, kể về nghề tơ tằm gắn với ký ức quê ven sông Hồng và hành trình lập nghiệp trên vùng đất mới. Một du khách có thể nhìn chiếc máy dệt, chạm vào sợi tơ, theo dõi quy trình và hiểu vì sao người thợ tiếp tục giữ nghề. Từ năm 2000, ông Cường bắt đầu quảng bá làng nghề và đón khách; hiện cơ sở tiếp khoảng 20.000 lượt khách mỗi năm, phần lớn là khách quốc tế. Đây là ví dụ rõ ràng về cách một câu chuyện đời thường đưa giá trị truyền thống đến gần người xem hơn cả lời thuyết minh chung chung.
Sức hút ấy còn nằm ở những vật dụng quen thuộc. Các sản phẩm đan lát tại địa phương không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn lưu giữ kỹ năng truyền qua nhiều thế hệ; khi được người làm nghề giới thiệu, chiếc rổ hay chiếc sàng kể về đời sống cộng đồng. Du khách có thể vừa tìm hiểu vừa mua sản phẩm, tạo mối liên hệ trực tiếp giữa trải nghiệm và sinh kế. Tuy nhiên, kể chuyện đòi hỏi sự chuẩn bị: ông Cường học tiếng Anh, tự học thêm cách giao tiếp bằng một số ngôn ngữ và nhắc người lao động giữ thái độ thân thiện. Bài học ở đây không phải biến mọi người thành hướng dẫn viên chuyên nghiệp, mà là giúp họ có phương tiện để chia sẻ câu chuyện của mình. Địa phương định hướng tiếp tục khai thác nét văn hóa, con người Hà Nội và nghề thủ công để làm phong phú trải nghiệm du khách.
Bảo tồn phải dẫn đường cho khai thác
Ba hướng phát triển cho thấy không có một công thức chung để làm du lịch văn hóa. Thạch Lập biến nhà sàn, phong tục và cảnh quan thành trải nghiệm cộng đồng; Đồng Tháp tổ chức các điểm lịch sử thành hành trình tham quan; Nam Ban Lâm Hà để người thợ và câu chuyện nghề dẫn lối. Điểm chung đáng giữ là du khách không chỉ nhìn thấy hiện vật hay cảnh đẹp, mà còn hiểu chúng gắn với ai, được duy trì ra sao và có ý nghĩa gì hôm nay. Nếu chỉ chạy theo lượng khách, di sản dễ thành phông nền; nếu bảo tồn mà không tạo cơ hội tiếp cận, giá trị ấy khó được truyền rộng. Vì thế, phát triển du lịch cần bắt đầu từ năng lực của cộng đồng, chất lượng diễn giải và sự chăm sóc lâu dài cho di tích, nghề truyền thống cùng môi trường.
Kết luận, chuyển hóa bản sắc địa phương thành trải nghiệm không có nghĩa là biến mọi nét văn hóa thành sản phẩm bán cho khách. Đó là cách mở cánh cửa để khách hiểu, còn quyền gìn giữ và quyết định cách giới thiệu vẫn thuộc về cộng đồng và những người trông coi di sản. Khi bảo tồn văn hóa đi cùng sinh kế, khi tour kết nối được câu chuyện thay vì chỉ nối các điểm trên bản đồ, du lịch mới có thể tạo giá trị lâu dài. Thạch Lập, Đồng Tháp và Nam Ban Lâm Hà cho thấy những con đường khác nhau, nhưng cùng nhắc rằng trải nghiệm có sức nặng nhất là trải nghiệm bắt nguồn từ đời sống thật.
