Lưới truyền tải phải đi trước nguồn điện
Lưới điện Điện Biên là hệ thống đường dây và trạm biến áp đưa điện đến người dùng, đồng thời kết nối các nhà máy với lưới điện quốc gia để truyền tải công suất an toàn. Sáng 4/11/2026, Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) và UBND tỉnh Điện Biên tổ chức hội nghị bàn về cung ứng điện, đầu tư lưới, phát triển và giải tỏa nguồn điện, cùng phối hợp vận hành với các chủ đầu tư thủy điện. Cuộc họp chạm đúng vấn đề cốt lõi: tỉnh có tiềm năng nguồn điện, nhưng chưa có công trình truyền tải 220 kV hay 500 kV vận hành. Trong khi đó, lưới 110 kV chủ yếu phục vụ phụ tải hiện hữu và một số nguồn nhỏ, chưa đủ sức giải tỏa các nguồn công suất lớn. Vì vậy, mở thêm dự án phát điện mà không đồng thời mở đường đưa điện đi sẽ chỉ làm tăng nguy cơ nghẽn hệ thống.
Áp lực không nằm ở tương lai xa. Điện thương phẩm tăng từ hơn 276 triệu kWh năm 2021 lên gần 360 triệu kWh năm 2025, dự kiến vượt 388 triệu kWh năm 2026; công suất cực đại được dự báo từ 98 MW năm 2026 lên khoảng 134 MW năm 2030. Những con số ấy vừa đặt ra yêu cầu nâng độ tin cậy cung ứng điện cho người dân, cơ sở sản xuất, vừa khiến năng lực lưới phải được tính trước khi phụ tải và nguồn mới cùng tăng.
Tiềm năng lớn, nhưng khả năng giải tỏa mới là phép thử
Điện Biên hiện có 24 nhà máy thủy điện hòa lưới, tổng công suất hơn 334 MW; đến năm 2028, tỉnh dự kiến triển khai 27 dự án năng lượng với tổng công suất 1.303 MW. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tổng công suất nguồn điện phân bổ đến năm 2030 khoảng 2.998,93 MW, gồm thủy điện, điện gió, điện mặt trời, thủy điện tích năng và các loại hình khác. Đây là dư địa đáng kể, nhưng quy hoạch công suất không đồng nghĩa với điện năng có thể khai thác ngay. Khi nhiều nhà máy cùng phát cao, một số tuyến hiện hữu đã tiệm cận giới hạn truyền tải, làm giảm khả năng huy động nguồn. Bởi vậy, thành công không nên đo bằng số dự án được công bố, mà bằng mức độ đồng bộ giữa tiến độ nhà máy, đấu nối và năng lực đưa điện ra khỏi địa bàn.
Khoảng cách giữa tiềm năng và khả năng tiếp nhận là lý do phải ưu tiên đầu tư lưới 220 kV và 500 kV. EVNNPC đã phối hợp triển khai 7 dự án lưới 110 kV trong giai đoạn 2021–2025, góp phần tăng năng lực cung ứng và kết nối nguồn; bước tiếp theo là xử lý giới hạn mà lưới 110 kV không thể giải quyết một mình. Nếu tiến độ truyền tải chậm hơn tiến độ phát điện, nhà đầu tư đối mặt rủi ro đấu nối và giải tỏa công suất, còn hệ thống phải điều độ trong điều kiện chật hẹp hơn.
Mốc công trình cần rõ, phối hợp phải có trách nhiệm
Các đề xuất tại hội nghị cho thấy nút thắt cần tháo gỡ đã có tên và mốc thời gian. Lãnh đạo tỉnh đề nghị thúc đẩy trạm biến áp 220 kV và tuyến đường dây Điện Biên–Sơn La để hoàn thành trong quý IV/2026, đồng thời sớm hoàn tất thủ tục và khởi công trạm biến áp 500 kV cùng đường dây Lai Châu–Điện Biên. EVNNPC cũng đề nghị tập trung nguồn lực cho đường dây 220 kV Sơn La–Điện Biên và trạm biến áp 220 kV Điện Biên, phấn đấu đóng điện trong quý I/2027. Hai mốc được nêu trong các đề xuất khác nhau; điều quan trọng là cơ quan và đơn vị thực hiện phải công khai tiến độ, xử lý vướng mắc thủ tục, mặt bằng và nguồn lực, thay vì để dự án truyền tải tiếp tục đứng sau nguồn phát.
Hạ tầng lớn không thể thay thế phối hợp vận hành hằng ngày. Chính quyền cần điều phối thủ tục và ưu tiên công trình trọng điểm; ngành điện, đơn vị điều độ và chủ đầu tư phải thống nhất phương án đấu nối, lịch phát và xử lý khi đường dây gần giới hạn. Hội nghị ghi nhận các nhà máy thủy điện đã điều chỉnh thời gian phát để hỗ trợ hệ thống vào lúc phụ tải tăng cao trong năm 2026. Cách làm ấy hữu ích, nhưng không thể xem là giải pháp thay cho năng lực truyền tải lâu dài. Phối hợp giữa chính quyền, điện lực và doanh nghiệp phải gắn với trách nhiệm cụ thể, để vừa hạn chế quá tải, vừa bảo vệ hiệu quả đầu tư.
Thước đo cuối cùng là điện đến được với người dân
Ưu tiên đường dây liên vùng không nên làm lu mờ nhu cầu điện tại chỗ. Hệ thống được nâng cấp cần phục vụ sản xuất, kinh doanh và đời sống, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, biên giới và những nơi còn thiếu điện. Tỉnh cũng đề nghị bố trí vốn cho các công trình cấp điện nông thôn, phấn đấu hoàn thành trong năm 2027 để người dân sớm được sử dụng điện. Đây là phần thiết thực nhất của kế hoạch: một mạng lưới có thể giải tỏa công suất nhà máy nhưng vẫn bỏ lại cộng đồng chưa được tiếp cận điện thì chưa thể coi là phát triển đồng bộ. Nâng chất lượng cung ứng điện và mở rộng tiếp cận phải được xem là hai kết quả song hành.
Điện Biên có cơ sở để đón đầu các dự án năng lượng, nhưng thứ tự triển khai cần dứt khoát: củng cố lưới hiện hữu, đẩy nhanh các công trình 220 kV, chuẩn bị tuyến 500 kV, rồi phối hợp lịch đấu nối và vận hành với chủ đầu tư. Điểm nghẽn không chỉ là thiếu đường dây; đó còn là nguy cơ nguồn phát, phụ tải và tiến độ đầu tư đi lệch nhau. Chỉ khi chính quyền, EVNNPC, đơn vị truyền tải và doanh nghiệp cùng chịu trách nhiệm về các mốc cụ thể, tiềm năng mới chuyển thành nguồn điện khai thác được, hệ thống an toàn hơn và người dân được hưởng lợi.
