Di sản lớn nhất không nằm trong của cải
Một gia đình trí thức là nơi việc học không dừng ở thành tích cá nhân mà trở thành nếp sống được người lớn làm gương, con trẻ tiếp nhận và các thế hệ cùng gìn giữ. Gia đình cố Giáo sư Nguyễn Lân là minh chứng hiếm có: cả tám người con đều gây dựng sự nghiệp trong giáo dục, khoa học, y học hoặc nghệ thuật, trở thành giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ hay giảng viên đại học. Điều làm nên câu chuyện không chỉ là danh vị, mà là cách cha mẹ đặt tri thức ở trung tâm đời sống, ngay cả khi vật chất thiếu thốn. Ông Nguyễn Lân thường nhắc các con rằng gia đình làm công tác nhà nước không có nhiều của cải để dành; tài sản quý nhất cha mẹ có thể trao là tri thức. Đó là lời dạy giản dị nhưng cũng là một quan niệm về tự lập: học để tự tạo dựng tương lai bằng năng lực của mình.
Người cha làm gương bằng cả cuộc đời
Tình yêu nghề dạy học của các con bắt đầu từ hình ảnh người cha đạp xe qua chiến khu Việt Bắc, làm nhiệm vụ chỉ đạo và phát triển giáo dục phổ thông. Giáo sư Nguyễn Lân từng giữ chức Giám đốc Giáo dục Liên khu X, phụ trách công tác giáo dục tại nhiều địa phương trước khi đảm nhận nhiệm vụ tương tự ở Liên khu Việt Bắc. Trong hoàn cảnh chiến tranh, ông vẫn miệt mài với nghề, đồng thời viết những công trình về ngữ pháp, chính tả và từ điển. Tấm gương ấy khiến việc học trong nhà không giống một mệnh lệnh áp đặt: con cái nhìn thấy giá trị của tri thức qua công việc và sự tận tụy của cha. Theo hồi ức của Giáo sư Nguyễn Lân Dũng, anh em ông từng học dưới ánh đèn dầu tự chế từ vỏ tuýp kem đánh răng đã dùng hết. Thiếu thốn là có thật, nhưng sự tự giác và quyết tâm cũng vậy.
Câu chuyện này không cổ súy cho gian khó như một điều kiện cần để thành công. Nó cho thấy điều kiện vật chất hạn hẹp không nhất thiết làm tắt khát vọng học tập, nếu trẻ được trao niềm tin, nề nếp và một hình mẫu đáng noi theo.
Tám con đường, một nền tảng chung
Điểm đáng chú ý ở tám người con không phải họ cùng chọn một nghề, mà là nền tảng học tập đã mở ra những hướng đi khác nhau. Người con cả Nguyễn Lân Tuất là Giáo sư, Tiến sĩ khoa học và nhạc sĩ; người con thứ bảy, Nguyễn Lân Việt, là chuyên gia tim mạch, từng đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong đào tạo và chăm sóc sức khỏe. Các anh chị em còn lại cũng theo đuổi giáo dục, khoa học, y học và nghệ thuật, với những vị trí như giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ hoặc giảng viên. Một dấu mốc riêng trong gia đình là năm 2001, Nguyễn Lân Tuất trở thành người Việt Nam đầu tiên được Tổng thống Nga Vladimir Putin trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Công huân Liên bang Nga. Những thành tựu ấy cho thấy truyền thống học tập không buộc con cái đi theo một khuôn mẫu; nó trao cho mỗi người nền tảng để phát triển năng lực riêng.
Mái nhà chật, tình thân rộng
Không thể kể về những người con thành đạt mà bỏ qua phần việc ít được nhìn thấy của bà Nguyễn Thị Tề. Khi chồng thường xuyên công tác xa, bà một mình chăm sóc đàn con đông, xoay xở qua những năm tháng chiến tranh và tìm cách trang trải việc học cho các con. Gia đình sống trong căn nhà tập thể chỉ rộng hơn chục mét vuông; theo lời kể của con cái, nơi ở chật hẹp ấy vẫn đầy tiếng cười và sự gắn bó. Cha mẹ sống giản dị, tiết kiệm, bao dung, hiếm khi quở trách hay dùng đòn roi. Ông Nguyễn Lân tin rằng cha mẹ cần kiên nhẫn giải thích để trẻ hiểu điều phải, thay vì đánh mắng hoặc xúc phạm con. Chính cách cư xử ấy làm cho truyền thống học tập có chỗ dựa tình cảm: tri thức được khuyến khích, nhưng nhân cách và lòng tự trọng cũng được coi trọng.
Bài học từ gia đình Nguyễn Lân vì thế không phải công thức để tạo ra hàng loạt danh vị. Đó là sự kết hợp giữa tấm gương của người cha, sự bền bỉ của người mẹ và một môi trường gia đình biết nâng đỡ nhau. Truyền thống ấy còn được nối dài ở thế hệ con dâu, con rể. Thành tựu của tám người con là kết quả nổi bật, nhưng giá trị đáng học hỏi hơn là cách gia đình đặt tri thức, lao động và sự tử tế vào cùng một nền nếp.
