Đổi mới dạy học bắt đầu từ quyền chủ động của học sinh
Đổi mới dạy học là cách tổ chức lớp học để học sinh tự tìm hiểu, trao đổi và vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế, thay vì chỉ tiếp nhận nội dung có sẵn. Hai giáo viên Tày đang thể hiện tinh thần ấy theo những hướng khác nhau: một người khơi mở sáng tạo khoa học công nghệ, người kia đưa văn hóa dân tộc vào giờ tiếng Anh. Điểm chung đáng chú ý không nằm ở thiết bị hay hoạt động lạ mắt, mà ở việc học sinh được làm nhiều hơn và có tiếng nói trong quá trình học.
Trong lớp của cô Đỗ Thị Hương Trà, giáo viên Trường THPT chuyên Cao Bằng, một câu hỏi từ đời sống có thể trở thành điểm xuất phát cho cả tiết học. Học sinh được khuyến khích tự tìm tài liệu, trao đổi và đề xuất cách giải quyết, qua đó tập suy nghĩ độc lập và mạnh dạn trình bày ý kiến. Cách tiếp cận này khiến kiến thức khoa học bớt xa cách: các em không chỉ học một nguyên lý, mà còn thử xem nguyên lý ấy có thể giúp giải quyết vấn đề nào.
Với học sinh vùng cao, sự chủ động còn gắn với cơ hội tiếp cận những lĩnh vực mới. Trăn trở về cơ hội học tập và phát triển của các em, cô Trà đưa giáo dục STEM và Robotics vào trường, rồi mở rộng hoạt động khoa học, công nghệ tới cộng đồng qua Ngày hội STEM, dự án “Robot đường phố” và chương trình trải nghiệm miễn phí. Những hoạt động này mở thêm cơ hội học tập, đặc biệt cho trẻ em gái dân tộc thiểu số ở địa bàn khó khăn.
Từ lớp học vùng cao đến đấu trường Robotics
Sáng tạo khoa học công nghệ ở đây không dừng ở việc làm cho bài giảng hấp dẫn. Cô Trà từng phải tự tìm tài liệu nước ngoài khi bắt đầu với STEM Robotics, rồi cùng học sinh thử nghiệm từng bước. Hành trình ấy cho thấy giáo viên không cần chờ mọi điều kiện hoàn hảo mới bắt đầu; sự kiên trì học cùng học trò cũng là một phương pháp. Nhưng để cách làm này có sức lan tỏa, học sinh phải được trao trách nhiệm thực sự, từ tìm hiểu đến sửa lỗi và chia sẻ kinh nghiệm.
Ba năm liên tiếp, cô Trà hướng dẫn đội Robotics 11 đại diện Việt Nam dự Giải vô địch thế giới VEX Robotics tại Mỹ. Năm 2025, đội nhận Judges Award ở hạng mục robot VEX V5 và giải STEM Advocacy trong thử thách trực tuyến. Những kết quả ấy là dấu mốc đáng kể, song giá trị giáo dục nằm cả trong quá trình chuẩn bị: học sinh học cách cộng tác, kiên trì trước trục trặc và biến kiến thức thành sản phẩm.
Câu chuyện Robotics cũng nhắc rằng đổi mới không chỉ dành cho học sinh có sẵn lợi thế. Khi khoa học công nghệ được đưa đến cộng đồng bằng các hoạt động trải nghiệm, khoảng cách cơ hội có thể được thu hẹp phần nào. Thành công của cô Trà vì vậy không chỉ được đo bằng giải thưởng, mà còn bằng việc mở cánh cửa để học sinh vùng cao hình dung mình có thể tham gia và đóng góp trong những lĩnh vực vốn thường bị xem là xa tầm với.
Dạy tiếng Anh bằng AI, nhưng không bỏ quên bản sắc
Ở Trường THCS Lê Văn Tám tại Thành phố Hồ Chí Minh, cô Lê Thị Mai Phương chọn một lối đi khác: dùng tiếng Anh để khám phá văn hóa người Tày. Trong tiết chuyên đề “Ứng dụng AI và công nghệ số trong giảng dạy tiếng Anh” tổ chức ngày 30/10, cô mặc trang phục truyền thống, giới thiệu văn hóa dân tộc và chơi đàn tính để học sinh nghe, quan sát, cảm nhận. Đây là cách đưa bản sắc vào lớp học bằng trải nghiệm trực tiếp, thay vì biến văn hóa thành vài dòng thông tin cần học thuộc.
Video được xây dựng với sự hỗ trợ của AI mở đầu bài học bằng những nhân vật dùng tiếng Anh giới thiệu nhà ở, ẩm thực, âm nhạc và sinh hoạt của người Tày. Sau đó, học sinh trả lời câu hỏi, học từ vựng trong ngữ cảnh, luyện hội thoại theo cặp và tham gia trò chơi. Ở phần vận dụng, các em đóng vai hướng dẫn viên du lịch, giới thiệu một bản làng cùng nhà sàn, ruộng bậc thang, xôi ngũ sắc, đàn tính và điệu múa dân gian. Dạy tiếng Anh bằng AI ở đây có ích vì công nghệ phục vụ một mục tiêu rõ ràng: tạo ngữ cảnh để học sinh thực hành ngôn ngữ.
Hiệu quả không chỉ là thêm từ mới. Học sinh cùng lúc rèn nghe, nói, đọc, viết và tìm hiểu địa lý, kiến trúc, ẩm thực, âm nhạc cùng văn hóa của các cộng đồng dân tộc. Tuy vậy, một tiết học tích hợp như thế không tự nhiên xuất hiện chỉ nhờ công cụ số: tổ chuyên môn có khi dành cả tháng nghiên cứu, chuẩn bị hoạt động và học liệu. Nỗ lực ấy đáng giá khi công nghệ giúp học sinh tham gia chủ động, chứ không chỉ làm bài giảng trông hiện đại hơn.
Hai con đường, một bài học về quyền được tham gia
Đặt hai cách làm cạnh nhau, khác biệt khá rõ: cô Trà đưa học sinh từ câu hỏi thực tế đến thử nghiệm và sáng tạo Robotics; cô Mai Phương dùng hình ảnh, âm thanh, video AI và nhập vai để biến văn hóa thành chất liệu luyện tiếng Anh. Một bên nhấn vào khám phá khoa học, bên kia kết nối ngôn ngữ với căn tính văn hóa. Nhưng cả hai đều không xem học sinh là người nghe thụ động: các em phải tìm lời giải, trao đổi, thực hành hoặc tự giới thiệu điều mình vừa học.
Điểm chung ấy đáng được xem là thước đo của đổi mới dạy học. Công nghệ có thể hỗ trợ thử nghiệm robot hay dựng video, nhưng không thay thế được câu hỏi tốt, sự hướng dẫn sát sao và cơ hội để học sinh tự làm. Tương tự, yếu tố văn hóa không phải phần trang trí cho tiết học tiếng Anh; khi được đưa vào bằng đàn tính, trang phục và hoạt động giao tiếp, nó giúp bài học có ý nghĩa gần gũi hơn. Hai giáo viên cho thấy lớp học tiến bộ không nhất thiết phải chọn giữa hội nhập và bản sắc.
Vì thế, giá trị đáng kể nhất trong hai câu chuyện không nằm riêng ở giải thưởng, AI hay những tiết học khác thường. Đó là cách giáo viên mở rộng điều học sinh được tiếp cận, đồng thời trao cho các em vai trò chủ động trong việc tạo ra kiến thức. Khi sáng tạo khoa học công nghệ đi cùng trải nghiệm, còn tiếng Anh được dùng để kể về văn hóa của chính cộng đồng, lớp học vừa mở ra thế giới rộng hơn vừa giữ được điểm tựa bản sắc.
