Tự chủ AI là năng lực để hợp tác bình đẳng
Tự chủ trí tuệ nhân tạo là xây dựng đủ năng lực và tri thức trong nước để Việt Nam tham gia hợp tác toàn cầu với tư cách đối tác bình đẳng, thay vì tách mình khỏi các mạng lưới quốc tế. Đây là thông điệp định hướng ba cam kết phát triển AI mà Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nêu tại lễ khai mạc Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026 ở Quảng Ninh sáng 28/10. Cách định nghĩa này đáng chú ý vì tránh đặt tự chủ đối lập với hợp tác: Việt Nam cần làm chủ năng lực cốt lõi để có thể đóng góp tri thức, cùng chia sẻ giá trị và tham gia định hình các chuẩn mực chung. AI đang thay đổi tăng trưởng kinh tế, cách chính phủ phục vụ người dân và cách các quốc gia cạnh tranh, đồng thời tạo ra rủi ro mới và khoảng cách mới. Vì thế, năng lực trong nước phải đi cùng khả năng kết nối.
Tuần lễ diễn ra từ ngày 28 đến 30/10, với hơn 500 đại biểu dự kiến đến từ gần 30 quốc gia. Quy mô này cho thấy những cam kết được nêu không chỉ là tuyên bố trong nước: chúng được đặt ra trong diễn đàn có sự tham gia của cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học.
Hạ tầng phải mở đường cho năng lực AI trong nước
Cam kết đầu tiên là tăng cường năng lực AI quốc gia, từ hạ tầng số và nguồn lực tính toán đến dữ liệu chất lượng, mô hình AI tiếng Việt và nhân lực có kỹ năng. Đây là ưu tiên mang tính nền móng: thiếu năng lực tính toán, dữ liệu đáng tin cậy và hạ tầng số an toàn thì cả nghiên cứu lẫn ứng dụng đều khó mở rộng. Bởi vậy, hạ tầng AI Việt Nam không nên chỉ được hiểu là máy chủ hay trung tâm dữ liệu; bài toán còn là bảo đảm nhiều nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp và tổ chức có thể tiếp cận các nguồn lực cần thiết với chi phí hợp lý, an toàn và hiệu quả năng lượng. Nếu các nguồn lực này chỉ tập trung ở một số doanh nghiệp lớn, cam kết xây dựng năng lực quốc gia sẽ khó chuyển thành năng lực phổ biến.
Lập luận của Bộ trưởng cũng đặt ra một thước đo thiết thực: AI không có giá trị chỉ vì tạo thêm mô hình, chiến lược hay dự án thử nghiệm. Thành quả cần thể hiện qua dịch vụ công tốt hơn, năng suất cao hơn, doanh nghiệp vững mạnh hơn và chất lượng cuộc sống được cải thiện. Với người dân, đó là khác biệt giữa hạ tầng được xây dựng trên giấy và công nghệ giúp giải quyết công việc nhanh, an toàn, dễ tiếp cận hơn. Đầu tư vào nền móng chỉ có ý nghĩa khi dẫn đến những cải thiện như vậy.
Chính sách cởi mở cần đi cùng trách nhiệm
Cam kết thứ hai là tạo môi trường đổi mới sáng tạo cởi mở, với cách quản lý dựa trên rủi ro, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và chính sách hỗ trợ nghiên cứu, doanh nghiệp khởi nghiệp cùng việc ứng dụng AI có trách nhiệm. Đây là hướng đi hợp lý hơn cả hai thái cực: thả nổi để công nghệ phát triển bất chấp hệ quả, hoặc siết quy định đến mức làm nghẽn thử nghiệm. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát có thể tạo không gian để kiểm chứng ứng dụng mới trong giới hạn rõ ràng, đồng thời giúp nhà quản lý nhận diện rủi ro trước khi công nghệ được triển khai rộng.
Tuy nhiên, “cởi mở” chỉ có giá trị khi đi kèm niềm tin và bảo vệ con người. Bộ trưởng nhấn mạnh AI cần thúc đẩy đổi mới nhưng không đánh đổi sự an toàn; nếu thiếu niềm tin, công nghệ sẽ khó được ứng dụng rộng rãi. Điều này đòi hỏi chính sách hỗ trợ không chỉ hướng đến tốc độ phát triển, mà còn khuyến khích cách dùng có trách nhiệm. Thước đo cuối cùng vẫn là lợi ích thực tế: người dân được phục vụ tốt hơn, doanh nghiệp nâng được năng suất và các rủi ro không bị đẩy sang những nhóm ít khả năng tự bảo vệ.
Hợp tác quốc tế phải tạo ra việc làm cụ thể
Cam kết thứ ba là mở rộng hợp tác quốc tế AI với chính phủ, tổ chức quốc tế, trường đại học và doanh nghiệp. Các lĩnh vực được nêu gồm nghiên cứu, phát triển, đào tạo nhân lực, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, chia sẻ dữ liệu, thúc đẩy luồng dữ liệu xuyên biên giới và triển khai ứng dụng thiết thực. Phạm vi này cho thấy hợp tác không chỉ là trao đổi diễn đàn: nó có thể bổ sung tri thức, kết nối năng lực nghiên cứu và mở đường cho những ứng dụng phục vụ nhu cầu cụ thể. Nhưng để lời hứa thành kết quả, các bên cần xác định lĩnh vực ưu tiên, kết nối đối tác phù hợp và chuyển thảo luận thành hành động hướng tới AI an toàn, bao trùm, bền vững.
Trong khuôn khổ tuần lễ, các hội nghị và hoạt động trưng bày, trình diễn công nghệ được tổ chức trong hai ngày 28 và 29/10; lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ cũng có các cuộc gặp song phương với đối tác quốc tế để trao đổi cơ hội nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ. Đây là bước tiếp nối cần thiết, nhưng kết quả sẽ chỉ được khẳng định khi các cuộc gặp tạo ra chương trình hợp tác cụ thể. Ba ưu tiên về hạ tầng, chính sách cởi mở và kết nối quốc tế vì thế cần được triển khai đồng thời: tự chủ không phải tự làm mọi thứ, mà là đủ năng lực để hợp tác bình đẳng và đem lại lợi ích có thể nhìn thấy.
