Tiêm vaccine không có nghĩa là bỏ qua phơi nhiễm
Bệnh não mô cầu là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, lây chủ yếu qua giọt bắn và dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần, và có thể tiến triển thành nhiễm trùng máu hoặc màng não. Vì vậy, nếu đã tiêm vaccine não mô cầu nhưng vừa tiếp xúc với người mắc bệnh, đừng tự kết luận rằng mình được bảo vệ hoàn toàn. Vaccine là biện pháp phòng bệnh quan trọng, nhưng các loại vaccine có phạm vi bảo vệ khác nhau theo nhóm huyết thanh; tiêm chủng không loại bỏ nhu cầu đánh giá sau một lần phơi nhiễm. Người đã tiêm đầy đủ vẫn cần được nhân viên y tế đánh giá và theo dõi khi có phơi nhiễm hoặc triệu chứng nghi ngờ. Đây không phải lý do để hoảng sợ, mà là căn cứ để báo đúng thông tin và nhận hướng dẫn phù hợp thay vì tự cho rằng không có nguy cơ.
Vì sao cần hành động sớm?
Não mô cầu lây qua dịch tiết mũi họng khi tiếp xúc gần; tiếp xúc kéo dài trong không gian đông người, kín như gia đình, lớp học, ký túc xá hoặc nơi ở tập thể có thể tạo điều kiện lây truyền. Tiếp xúc thoáng qua thường có nguy cơ thấp hơn, nhưng việc xác định ai là người tiếp xúc gần cần được hướng dẫn, không nên tự suy đoán. Bệnh đáng ngại vì vi khuẩn có thể xâm nhập vào máu hoặc hệ thần kinh trung ương, gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng và suy đa cơ quan. Diễn tiến có thể chuyển nặng trong vài giờ đến 24 giờ. Triệu chứng ban đầu như sốt, đau đầu, mệt mỏi hoặc buồn nôn dễ bị nhầm với bệnh thông thường. Chờ xem có nổi ban hay không là lựa chọn rủi ro: không phải người bệnh nào cũng có ban xuất huyết.
Ban đỏ tím không mất màu khi ấn, nhất là khi kèm tình trạng xấu đi, là dấu hiệu cấp cứu; nhưng không cần đợi dấu hiệu này mới đi khám.
Theo dõi sau phơi nhiễm: làm gì trước?
Khi biết có ca bệnh trong gia đình, lớp học hoặc nơi ở tập thể, hãy thông báo cho cơ sở y tế hoặc y tế địa phương. Cung cấp thời điểm, hoàn cảnh tiếp xúc và tình trạng tiêm chủng để nhân viên chuyên môn xác định bạn có thuộc nhóm tiếp xúc gần cần theo dõi hay không. Hướng dẫn theo dõi sau phơi nhiễm và nhu cầu dùng kháng sinh dự phòng phụ thuộc vào đánh giá này; không phải cứ ở cùng lớp hay cùng nơi làm việc là mặc nhiên cần uống thuốc. Không tự mua hoặc dùng kháng sinh dự phòng: việc sử dụng không cần thiết có thể gây hại. Trong thời gian được hướng dẫn theo dõi, chú ý diễn biến sức khỏe và liên hệ cơ sở y tế nếu xuất hiện triệu chứng nghi ngờ hoặc tình trạng xấu đi nhanh. Không tự đặt thời hạn theo dõi hay tự xác định nguy cơ thay cho chỉ dẫn của nhân viên y tế.
- Báo cho cơ sở y tế về ca bệnh và hoàn cảnh tiếp xúc; hỏi rõ mình có được xem là tiếp xúc gần hay không.
- Thực hiện hướng dẫn theo dõi sức khỏe và đánh giá kháng sinh dự phòng; chỉ dùng thuốc khi được chỉ định.
- Nếu có triệu chứng nghi ngờ hoặc sức khỏe diễn biến xấu, liên hệ cơ sở y tế ngay, không chờ xuất hiện ban.
Dấu hiệu cần đi cấp cứu và cách phòng bệnh
Đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay nếu có đau đầu dữ dội, cứng gáy, lơ mơ, khó đánh thức, tay chân lạnh hoặc ban xuất huyết đỏ tím không mất màu khi ấn. Sốt, đau đầu, mệt mỏi hay buồn nôn sau tiếp xúc cũng cần được xem xét, nhất là khi triệu chứng tăng nhanh; đừng đợi phát ban mới tìm trợ giúp. Ngoài việc tiêm vaccine theo tư vấn phù hợp với tuổi và tình trạng sức khỏe, phòng bệnh não mô cầu còn gồm rửa tay, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, đeo khẩu trang, giữ phòng thông thoáng và không dùng chung vật dụng có thể tiếp xúc với nước bọt. Tiêm chủng vẫn là một lớp bảo vệ quan trọng, nhưng không phải giấy miễn trừ khỏi đánh giá phơi nhiễm. Cách ứng phó đúng là báo ca tiếp xúc, làm theo hướng dẫn chuyên môn và đi khám sớm khi có dấu hiệu đáng ngờ.
