Cảnh báo sớm cho một mùa khô nhiều sức ép
El Niño là hiện tượng khí hậu xảy ra khi nhiệt độ mặt nước biển ở vùng trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo ấm lên bất thường, làm thay đổi các hình thái mưa và nhiệt trên diện rộng. Với miền Nam, điều đáng lo không chỉ là nắng nóng, mà là nguy cơ thiếu nước ngọt đúng lúc nhu cầu sinh hoạt và sản xuất tăng cao.
Tại hội thảo về an ninh nguồn nước tổ chức ở TP.HCM ngày 6/11, các chuyên gia cảnh báo mùa khô 2026–2027 có thể chứng kiến xâm nhập mặn diễn biến phức tạp, đe dọa nước dùng cho nông nghiệp và sinh hoạt. Cục Khí tượng Thủy văn cũng phát cảnh báo cùng ngày về tác động của El Niño đối với thời tiết và nguồn nước. El Niño 2026 2027 được dự báo duy trì cường độ mạnh trong mùa khô, có thể kéo dài đến giữa năm 2027. Đây là lý do cần chuẩn bị ngay, thay vì đợi đến khi vòi nước yếu hoặc độ mặn đã tiến sâu.
Dấu hiệu nền đã đáng lưu tâm: dị thường nhiệt độ mặt nước biển tại Niño 3.4 được ghi nhận khoảng +2,5°C vào cuối tháng 10/2026; xác suất El Niño mạnh đến rất mạnh trong giai đoạn tháng 1–3/2027 được dự báo vượt 83%. Tuy nhiên, con số này mô tả khả năng khí hậu, không phải lời khẳng định mọi địa phương chắc chắn sẽ hạn nặng.
Thiếu nước không chỉ do trời ít mưa
Rủi ro thiếu nước mùa khô hình thành từ nhiều mắt xích cùng suy yếu: mưa ít, dòng chảy giảm, hồ chứa tích được ít nước hơn, trong khi nhu cầu sử dụng tiếp tục tăng. Ở nhiều lưu vực, lượng mưa mùa mưa năm 2026 được ghi nhận thiếu hụt khoảng 40%, còn dòng chảy giảm gần 30%. Nhiệt độ cao làm tăng bốc hơi, khiến phần nước vốn đã ít càng khó giữ lại.
Dung tích nhiều hồ chứa lớn hiện phổ biến chỉ bằng khoảng 80–90% mức cùng kỳ năm 2023, thời điểm Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng của El Niño. Đây là dấu hiệu đáng lo hơn một dự báo mưa đơn lẻ: nguồn dự trữ thấp khiến hệ thống có ít dư địa để ứng phó khi nhu cầu sinh hoạt, tưới tiêu và phát điện cùng tăng.
Đồng bằng sông Cửu Long cũng cho thấy nghịch lý cần được hiểu đúng: tổng lượng nước đến toàn vùng có thể lớn, nhưng người dân vẫn thiếu nước ngọt tại từng khu vực do nước phân bố không đều, dòng chảy và độ mặn thay đổi. Vì vậy, đánh giá an ninh nguồn nước chỉ bằng tổng lượng nước là chưa đủ; nơi lấy nước, thời điểm nước đến và chất lượng nước đều quan trọng.
Các vùng cần theo dõi và mức xâm nhập mặn dự báo
Cảnh báo hạn hán miền Nam không chỉ giới hạn ở vùng ven biển. Những khu vực cần đặc biệt quan tâm trong năm 2027 gồm Duyên hải Nam Trung Bộ, Cao nguyên Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Trong đó, tại đồng bằng, sự kết hợp giữa thiếu nước ngọt và mặn lấn vào sông là sức ép trực tiếp lên sinh hoạt, sản xuất và lịch lấy nước.
Dự báo của Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam cho thấy ranh mặn 4 g/l có thể tiến sâu 100–110 km trên sông Vàm Cỏ Đông và 115–130 km trên sông Vàm Cỏ Tây. Tại các cửa sông Cửu Long, mức dự báo khoảng 50–70 km; tại các cửa sông Vàm, khoảng 110–130 km. Đây là kịch bản rủi ro, không phải mức xâm nhập chắc chắn xảy ra: dòng chảy thượng nguồn, mưa và thủy triều sẽ quyết định diễn biến thực tế.
Tác động mạnh nhất cũng không nhất thiết trùng thời điểm El Niño đạt cực đại trên Thái Bình Dương. Độ trễ của hệ thống khí hậu và thủy văn có thể khiến hạn, thiếu nước và xâm nhập mặn trở nên nghiêm trọng hơn trong những tháng đầu đến giữa năm 2027. Do đó, người dân và chính quyền không nên xem thời điểm chỉ số El Niño đạt đỉnh là mốc duy nhất để hành động.
Chuẩn bị trước khi rủi ro trở thành thiếu nước thực tế
Những tháng cuối năm 2026 là khoảng thời gian then chốt để chuẩn bị cho các rủi ro có thể xuất hiện trong năm sau. Cơ quan chuyên môn cần cập nhật kịch bản nguồn nước, điều hòa phân phối nước ở lưu vực có nguy cơ thiếu hụt và hướng dẫn địa phương điều chỉnh kế hoạch sản xuất theo khả năng cung ứng. Việc theo dõi dòng chảy sông Mê Kông, mực nước hồ và độ mặn tại cửa sông cần được duy trì sát sao.
Với người dân, cách ứng phó thiết thực là dùng nước tiết kiệm, chủ động tích trữ và lập kế hoạch phù hợp với nguồn nước tại chỗ. Người làm nông nghiệp nên điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, tăng tưới tiết kiệm và tích trữ nước ngọt; đồng thời tránh mở rộng sản xuất ở nơi có nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng. Những việc này không xóa được tác động khí hậu, nhưng có thể giảm thiệt hại khi nguồn nước bị gián đoạn.
El Niño mạnh là tín hiệu phải chuẩn bị, không phải bản án chắc chắn cho mọi địa phương. Nếu coi dự báo như một kịch bản để phân bổ nước sớm, thay vì chờ tác động hiện rõ, Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long sẽ có cơ hội tốt hơn để hạn chế hạn hán, mặn xâm nhập và thiếu nước sinh hoạt.
