Rối loạn tâm thần liên quan đến sử dụng chất là gì?
Rối loạn tâm thần liên quan đến sử dụng chất là tình trạng sức khỏe trong đó việc dùng rượu, bia hoặc ma túy làm biến đổi cảm xúc, hành vi, nhận thức và khả năng duy trì các mối quan hệ, cần được nhận diện, điều trị và theo dõi phù hợp. Đây không đơn thuần là vấn đề ý chí, nên trách móc hay yêu cầu người bệnh tự cố gắng thường không thay thế được chăm sóc y tế. Lạm dụng rượu bia và ma túy có thể gây tổn hại thể chất lẫn tinh thần, còn hệ quả thường lan sang công việc, học tập và gia đình. Vì vậy, câu hỏi không nên chỉ là người đó có uống hay dùng chất hay không, mà còn là việc sử dụng đã ảnh hưởng đến sức khỏe và đời sống ra sao. Tìm trợ giúp sớm là bước thực tế, không phải sự thừa nhận thất bại.
Rượu và tâm thần: tác động không dừng ở lúc say
Sử dụng rượu kéo dài có thể dẫn đến lệ thuộc, mất ngủ, lo âu, trầm cảm, suy giảm trí nhớ và những rối loạn tâm thần, hành vi khác. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, rượu có liên quan đến hơn 200 bệnh lý, chấn thương và tình trạng sức khỏe, trong đó có rối loạn tâm thần và hành vi. Điều đáng lo là người uống nhiều đôi khi cố ngừng đột ngột để tự giải quyết vấn đề, nhưng cai rượu có thể gây run tay, vã mồ hôi, mất ngủ, lo âu và kích động; trường hợp nặng có thể co giật hoặc sảng, đe dọa tính mạng. Vì thế, rượu và tâm thần không phải chuyện tách biệt, và tự cai tại nhà không phải lựa chọn an toàn nếu có nguy cơ lệ thuộc nặng. Cần được nhân viên y tế đánh giá để chọn cách xử trí phù hợp.
Ma túy và sức khỏe: những dấu hiệu không nên bỏ qua
Ma túy và sức khỏe có mối liên hệ đáng lưu tâm vì chất gây nghiện có thể làm thay đổi cảm xúc, hành vi và khả năng nhận thức, đồng thời gây tổn hại thể chất. Với các chất kích thích như methamphetamine, dấu hiệu có thể gồm mất ngủ kéo dài, nghi ngờ quá mức, hoang tưởng bị hại, ảo giác, kích động và hành vi nguy hiểm. Một số người còn gặp trầm cảm, lo âu, khó kiểm soát hành vi hoặc rối loạn tâm thần kéo dài ngay cả sau khi ngừng dùng. Gia đình nên để ý việc tăng lượng hoặc tần suất sử dụng, nhiều lần giảm mà không thành công, bỏ bê trách nhiệm, suy giảm tập trung, nói năng khó hiểu hay tiếp tục dùng dù hậu quả đã rõ. Những thay đổi này không nên bị gạt đi như tính khí thất thường: đó là lý do để khuyến khích người thân đi khám.
- Mất ngủ dai dẳng, cáu gắt, lo âu, buồn chán hoặc giảm trí nhớ.
- Nghi ngờ vô căn cứ, nghe hoặc nhìn thấy điều người khác không cảm nhận được.
- Kích động, hành vi bất thường, bỏ bê công việc, học tập hoặc gia đình.
- Tăng dần mức sử dụng, nhiều lần cố giảm hoặc ngừng nhưng không thành công.
Khi nào cần tìm trợ giúp và hỗ trợ cai nghiện?
Đừng đợi đến khi mất kiểm soát mới tìm trợ giúp: khi các dấu hiệu trên xuất hiện, người sử dụng cần được thăm khám tại cơ sở y tế phù hợp. Nếu người đang cai rượu bị co giật, lú lẫn, sốt, kích động nghiêm trọng hoặc rối loạn ý thức, hãy tìm cấp cứu ngay. Không tự ý cho người có nguy cơ lệ thuộc nặng cai rượu tại nhà, và không tự dùng thuốc an thần hay thuốc điều trị tâm thần. Việc điều trị cần được cá thể hóa sau khi đánh giá mức độ lệ thuộc, sức khỏe thể chất, biểu hiện tâm thần và nguy cơ tái sử dụng; sự phối hợp giữa chuyên môn, gia đình và các tổ chức liên quan góp phần hỗ trợ ổn định và phục hồi. Người thân có thể bắt đầu bằng cách trò chuyện bình tĩnh, khuyến khích đi khám và phối hợp với nhân viên y tế. Tại Hà Nội, Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức được giao cung cấp dịch vụ cai nghiện ma túy tự nguyện nội trú, gồm cắt cơn, giải độc và điều trị rối loạn tâm thần cùng bệnh lý khác.
