Hạ tầng mở ra cơ hội, nhưng cần chọn đối tác có điều kiện
Đầu tư Trung Quốc vào hạ tầng Việt Nam là dòng vốn và hoạt động hợp tác của doanh nghiệp Trung Quốc trong các công trình giao thông, năng lượng và công nghiệp, với hiệu quả phụ thuộc vào khả năng kết nối công nghệ nước ngoài cùng năng lực và lợi ích của doanh nghiệp trong nước. Chiều 12/11, Hiệp hội Các nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC) làm việc với Hiệp hội Nhà thầu Quốc tế Trung Quốc (CHINCA); đoàn Trung Quốc có 10 doanh nghiệp xây dựng lớn trao đổi cơ hội hợp tác với các đối tác Việt Nam. Đây không chỉ là màn chào hàng của các nhà thầu Trung Quốc: quy mô nhu cầu hạ tầng đang mở ra cơ hội, nhưng cũng đặt ra yêu cầu rõ ràng về lựa chọn đối tác và cách tổ chức dự án. Chủ tịch VACC Nguyễn Quốc Hiệp nhận định Việt Nam bước vào giai đoạn đẩy mạnh phát triển kết cấu hạ tầng quy mô lớn. Bối cảnh ấy khiến hợp tác có lý do để tăng tốc, song lợi ích dài hạn sẽ phụ thuộc vào việc doanh nghiệp Việt được tham gia thực chất, thay vì chỉ đứng bên lề.
Danh sách đề xuất bao trùm đường sắt đô thị, năng lượng và khu công nghiệp. PowerChina muốn mở rộng hợp tác trong năng lượng và hạ tầng; doanh nghiệp này đã tham gia các dự án điện mặt trời và đường sắt đô thị Phú Quốc. CCCC nhắm tới kết nối đường sắt, cảng biển và logistics, đồng thời quan tâm đến năng lượng xanh và thiết bị cho khu công nghiệp. Phạm vi rộng cho thấy doanh nghiệp Trung Quốc không chỉ tìm vai trò thi công một tuyến đường mà còn muốn hiện diện trong hệ sinh thái hỗ trợ. Việt Nam nên xem đây là cơ hội để bổ sung năng lực và công nghệ, đồng thời đòi hỏi kế hoạch đào tạo, chuyển giao và phát triển chuỗi cung ứng trong nước.
Đường sắt là trọng tâm, từ metro đến kết nối liên vùng
Đường sắt nổi bật trong các đề xuất vì thị trường đang cần cả hệ thống đô thị lẫn những tuyến kết nối vùng và xuyên biên giới. Công ty Đường sắt số 6 Trung Quốc cho biết đã tham gia tuyến Cát Linh – Hà Đông và Nhổn – Ga Hà Nội, đồng thời mong muốn tiếp tục hợp tác trong các dự án đường sắt đô thị, liên vùng và kết nối xuyên biên giới. Kinh nghiệm tại Việt Nam có thể giúp nhà thầu Trung Quốc hiểu rõ hơn điều kiện triển khai, nhưng không nên được xem là bảo đảm tự động cho lựa chọn tương lai. Mỗi dự án vẫn cần được đánh giá theo chất lượng, an toàn, tiến độ, tổng thể vận hành và mức độ phù hợp với quy hoạch. Một tuyến đường sắt chỉ phát huy giá trị khi được kết nối với các phương thức giao thông khác và phục vụ nhu cầu đi lại, vận chuyển thực tế.
Trong trao đổi ngoại giao tại Bắc Kinh ngày 4/11, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung đề nghị Trung Quốc đẩy nhanh tiến độ ba dự án đường sắt chiến lược. Quy hoạch mạng lưới đường sắt Việt Nam hướng tới kết nối với các hành lang xuyên Á và Á – Âu thông qua hệ thống đường sắt Trung Quốc; hồ sơ quy hoạch đang được phối hợp hoàn thiện, với mục tiêu phấn đấu xong trong năm 2026. Tiến độ quy hoạch là bước cần thiết, nhưng điều quan trọng hơn là chuyển mục tiêu thành dự án khả thi, minh bạch về trách nhiệm và có lộ trình rõ. Kết nối tốt hơn có thể giảm trở ngại cho giao thương và mở rộng lựa chọn đi lại, giao lưu của người dân.
Mở rộng hợp tác phải đi cùng năng lực doanh nghiệp Việt
Những đề xuất không dừng ở đường sắt và năng lượng. CCCC quan tâm tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng cùng cảng biển gắn với logistics; các doanh nghiệp khác đề cập đường cao tốc, đường hầm, sân bay, công trình đô thị và hạ tầng công nghiệp. Một số đơn vị còn muốn nghiên cứu sản xuất thiết bị, linh kiện ngay tại Việt Nam để đáp ứng nhu cầu dự án và khu công nghiệp. Đây là hướng đáng chú ý hơn việc chỉ nhập thiết bị theo từng công trình: nếu thực hiện có kế hoạch, sản xuất trong nước có thể tạo thêm việc làm và năng lực cung ứng. Nhưng lời đề xuất chưa đồng nghĩa với cam kết đầu tư hay chuyển giao công nghệ. Các điều kiện về nội địa hóa, tiêu chuẩn, đào tạo nhân lực và trách nhiệm vận hành cần được xác định cụ thể.
Việt Nam cũng không chỉ trông đợi nguồn lực bên ngoài. Tại cuộc hội thảo về công nghiệp đường sắt diễn ra tháng 3/2025, các doanh nghiệp trong nước như Đèo Cả, Viettel, Hòa Phát và THACO cho biết sẵn sàng huy động nguồn lực tham gia các dự án trọng điểm, trước mắt là tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng. Sự sẵn sàng ấy cần được chuyển thành cơ chế để doanh nghiệp Việt tham gia từ khâu thiết kế, xây lắp đến cung ứng vật liệu, thiết bị và dịch vụ. Hợp tác với nhà thầu Trung Quốc có thể mang lại công nghệ và kinh nghiệm triển khai công trình lớn; doanh nghiệp Việt có lợi thế am hiểu thị trường, điều kiện thi công và pháp luật trong nước. Ghép được hai thế mạnh, thay vì để một bên làm trọn gói còn bên kia chỉ nhận phần việc hạn chế, mới là thước đo thuyết phục cho đầu tư Trung Quốc vào hạ tầng Việt Nam.
