Cá tra từ sản phẩm giá rẻ thành ngành hàng tỷ USD
Xuất khẩu cá tra Việt là hoạt động nuôi trồng, chế biến và bán sản phẩm cá tra ra thị trường quốc tế, trong đó doanh nghiệp trong nước tham gia toàn bộ chuỗi giá trị từ con giống, vùng nuôi, nhà máy chế biến đến hệ thống phân phối, tạo nên một ngành hàng xuất khẩu chủ lực với kim ngạch hàng tỷ USD và mức tăng trưởng hai chữ số trong nhiều năm gần đây.
Điểm đáng nói không phải là con số 1,7 tỷ USD sau 9 tháng, tăng 11% so với cùng kỳ, mà là cách ngành cá tra đang âm thầm tái định vị: từ “cá thịt trắng giá rẻ” thành ngành hàng công nghiệp thực phẩm có chiều sâu. Riêng tháng 9, xuất khẩu đạt 210 triệu USD, tăng 16% so với cùng kỳ, cao hơn tốc độ tăng trưởng lũy kế, cho thấy đà hồi phục đang mạnh lên trước mùa cao điểm cuối năm. Đây không còn là câu chuyện “trúng mùa, trúng giá” ngắn hạn, mà là kết quả của chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị và đa dạng hóa thị trường.
Bức tranh thị trường: Tăng trưởng không đồng đều nhưng đầy cơ hội
Tăng trưởng xuất khẩu cá tra hiện dựa trên cấu trúc thị trường phân hóa rõ rệt. Trung Quốc, Mỹ và Brazil chiếm khoảng 49% kim ngạch xuất khẩu cá tra Việt Nam, nhưng mỗi thị trường lại đặt ra một bài toán khác nhau về chiến lược cạnh tranh. Trung Quốc đang là động lực tăng trưởng khi nhập khẩu tăng 28% trong 9 tháng, song đây cũng là thị trường dễ “quá tải” nguồn cung khi nhiều doanh nghiệp cùng chuyển hướng, kéo theo áp lực giá bán và biên lợi nhuận.
Ngược lại, thị trường Mỹ cho thấy bức tranh thận trọng hơn. Kim ngạch 9 tháng giảm 13%, nhưng mức giảm trong tháng 9 chỉ còn 8%, thấp hơn mức giảm lũy kế. Điều này chưa đủ để gọi là phục hồi bền vững, nhưng đủ để khẳng định cá tra vẫn giữ được chỗ đứng trong ngành thủy sản Việt Nam tại một thị trường khó tính. Brazil lại là câu chuyện tăng trưởng mới: 9 tháng tăng 15%, riêng tháng 9 tăng tới 98% so với cùng kỳ. Đây là tín hiệu cho thấy nếu biết khai thác đúng phân khúc, cá tra có thể bứt phá ở những thị trường ngoài “vùng an toàn” truyền thống.
Vĩnh Hoàn và chiến lược chuỗi khép kín, chế biến sâu
Nếu muốn hiểu vì sao cá tra có thể “hái ra tiền”, hãy nhìn vào cách các doanh nghiệp đầu ngành như Vĩnh Hoàn tổ chức sản xuất. Doanh nghiệp này không chỉ nuôi trồng và xuất khẩu cá tra mà còn xây dựng chuỗi sản xuất khép kín, kiểm soát từ con giống, vùng nuôi đến chế biến và tiêu thụ, giúp chủ động chất lượng và chi phí. Theo một báo cáo ngành, Vĩnh Hoàn nằm trong nhóm doanh nghiệp cá tra quy mô lớn, với các thị trường chính gồm Mỹ, Trung Quốc và EU.
Điểm đáng chú ý là doanh thu không còn phụ thuộc hoàn toàn vào cá phi lê đông lạnh. Tháng 8, doanh thu tổng tăng 2% so với cùng kỳ, trong đó doanh thu từ phụ phẩm đạt 245 tỷ đồng, tăng 21%, còn nhóm sản phẩm hỗn hợp khác tăng 12%. Doanh thu từ mì và bánh tráng tăng 30%, bánh phồng tôm tăng 20%, sản phẩm giá trị gia tăng tăng 4%. Đây là minh chứng rõ ràng rằng “tiền nằm ở phụ phẩm”: da, mỡ, nội tạng cá tra – vốn từng bị xem là phần giá trị thấp – nay trở thành nguồn nguyên liệu cho dầu cá, collagen, gelatin và nhiều sản phẩm thực phẩm khác.
Từ phụ phẩm đến kinh tế tuần hoàn: Lợi thế cạnh tranh mới
Ngành thủy sản Việt Nam lâu nay bị phê bình vì mô hình tăng trưởng dựa vào sản lượng, ít chú trọng giá trị gia tăng. Cá tra đang cho thấy một hướng đi khác. Bằng việc tận dụng phụ phẩm để sản xuất dầu cá, collagen, gelatin, da cá chiên giòn và nhiều sản phẩm chế biến, doanh nghiệp vừa tăng doanh thu, vừa giảm chi phí xử lý chất thải. Đây là cách tiếp cận kinh tế tuần hoàn đúng nghĩa, nơi mỗi phần của con cá đều có giá trị thương mại.
Theo chia sẻ được tổng hợp, lãnh đạo Vĩnh Hoàn nhấn mạnh rằng tối ưu quy trình sản xuất và tận dụng nguyên liệu là yếu tố then chốt để nâng hiệu quả kinh doanh. Câu chuyện không còn là “bán càng nhiều phi lê càng tốt”, mà là “bán trọn giá trị con cá”. Khi các doanh nghiệp cá tra cùng đi theo hướng chế biến sâu, tăng tỷ trọng sản phẩm giá trị gia tăng và phụ phẩm, ngành này sẽ bớt phụ thuộc vào biến động giá nguyên liệu và nhu cầu ngắn hạn ở một vài thị trường.
Triển vọng quý IV: Tăng trưởng có bền vững?
Bước vào quý IV, xuất khẩu cá tra Việt Nam được kỳ vọng tiếp tục duy trì đà tăng trưởng nhờ nhu cầu từ một số thị trường lớn và khả năng mở rộng tiêu thụ tại các thị trường mới. Dự báo trong những tháng cuối năm, xuất khẩu cá tra có thể tiếp tục tăng nếu nhu cầu tại Trung Quốc và Brazil duy trì tích cực, đồng thời thị trường Mỹ ổn định trở lại. Nhưng để biến kỳ vọng thành hiện thực, ngành không thể chỉ trông chờ vào “thiên thời” về nhu cầu.
Bên cạnh việc tìm kiếm đơn hàng, nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu và tăng tỷ trọng chế biến sâu được xem là những hướng đi cần thiết để duy trì sức cạnh tranh. Nói cách khác, lợi thế chi phí lao động và vùng nuôi không còn đủ. Nếu cá tra muốn giữ vị thế một ngành hàng tỷ USD trong dài hạn, các doanh nghiệp phải coi mình là nhà sản xuất thực phẩm toàn cầu, đầu tư cho thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và đổi mới sản phẩm – thay vì chỉ là nhà cung cấp nguyên liệu giá rẻ.
