EU muốn có ghế, Moscow muốn giữ khuôn khổ ba bên
Đàm phán hòa bình Nga–Ukraine là tiến trình ngoại giao nhằm tìm thỏa thuận chấm dứt xung đột, trong đó thành phần tham gia quyết định ai có tiếng nói trực tiếp về các điều khoản và bảo đảm hậu chiến. EU đang muốn đưa đại diện châu Âu vào khuôn khổ ba bên giữa Nga, Ukraine và Mỹ, biến nó thành cuộc thảo luận đa phương; Moscow thì khẳng định vòng kế tiếp vẫn là ba bên.
Brussels xem việc nối lại thương lượng là cơ hội để có mặt tại bàn, thậm chí mở khả năng tiếp xúc trực tiếp với Moskva. Phó phát ngôn viên Ủy ban châu Âu Arianna Podestà nói EU kỳ vọng tham gia các cuộc thảo luận đa phương và nên có đại diện chung của Ủy ban châu Âu cùng Hội đồng châu Âu. Đây không chỉ là chuyện thêm một chiếc ghế: EU muốn tránh để các quyết định về an ninh và tương lai Ukraine được định hình mà châu Âu đứng ngoài.
Tuy nhiên, bất đồng đã hiện rõ trước khi vòng đàm phán mới diễn ra. Peskov nói cuộc gặp dự kiến ở Abu Dhabi trong nửa đầu tháng 11 sẽ theo hình thức ba bên, dù ông không loại trừ mọi khả năng từ đầu. Như vậy, cánh cửa chưa bị đóng, nhưng Moscow cũng chưa chấp nhận đề nghị mở rộng.
Lời chỉ trích của Điện Kremlin và bài toán đại diện
Lập trường Điện Kremlin không bác bỏ thẳng sự hiện diện của EU, nhưng đặt điều kiện chính trị: Moscow cho rằng khối này phải chứng minh ý định ngoại giao bằng hành động. Trả lời TASS ngày 25/10, người phát ngôn Dmitry Peskov nói EU đã nói về việc bổ nhiệm nhà đàm phán từ lâu nhưng chưa làm được hoặc thiếu quyết tâm. Ông đánh giá lập trường của khối “khó có thể gọi là mang tính xây dựng”, vì các lãnh đạo chỉ dừng ở lời nói.
Peskov vẫn nói có một nhà đàm phán EU sẽ là điều tốt nếu người đó thực sự cam kết thúc đẩy hòa bình. Sự dè dặt này đáng chú ý: nó cho thấy Moscow muốn phân biệt giữa việc EU có đại diện và việc EU có lập trường mà Nga chấp nhận. Hai điều đó không đồng nghĩa, nhất là khi các quan chức châu Âu cho rằng Moskva chưa từ bỏ những yêu cầu tối đa.
Ứng viên được truyền thông Đức nêu bật là Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, nước có đường biên giới chung với Nga dài 1.340 km. Nhưng ông là một trong những người ủng hộ Ukraine mạnh mẽ trong EU, nên lựa chọn nhân sự có thể khiến tranh cãi về vai trò EU càng gắn chặt với câu hỏi: đại diện châu Âu sẽ là người trung gian hay tiếng nói của một lập trường đã định hình?
Thời điểm nối lại thương lượng chưa đồng nghĩa có đột phá
Nỗ lực của Brussels xuất hiện sau khi tiến trình hòa bình đình trệ từ tháng 2, lúc trọng tâm ngoại giao của Washington chuyển phần lớn sang Trung Đông sau chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran. Mỹ muốn nối lại đàm phán ba bên ở cấp kỹ thuật vào tháng 11, sau bầu cử giữa nhiệm kỳ. Theo Điện Kremlin, cuộc gặp tiếp theo có thể diễn ra tại Abu Dhabi vào giữa tháng 11; Peskov nói lịch đang được bàn là nửa đầu tháng.
Trong bối cảnh ấy, EU muốn có tiếng nói trực tiếp không chỉ để tham gia mà còn để tác động đến lập trường của Washington, vốn làm các thủ đô châu Âu lo ngại. Nhưng chưa có bảo đảm rằng Brussels sẽ được mời, hoặc rằng sự tham gia của hai cơ quan EU sẽ được thống nhất. Các cuộc tham vấn trước đây giữa Ukraine, châu Âu và Mỹ từng có đại diện của Ủy ban châu Âu mà không có đại diện tương ứng của Hội đồng châu Âu.
Triển vọng ngoại giao cũng bị giới hạn bởi khoảng cách về mục tiêu. Tổng thống Vladimir Putin nói Moscow không tìm một lệnh ngừng bắn tạm thời mà hướng tới các thỏa thuận dứt điểm, lâu dài. Thứ trưởng Ngoại giao Sergey Ryabkov thừa nhận ngày 22/10 rằng tìm hướng đi phía trước “không phải là nhiệm vụ dễ dàng”; ông nhấn mạnh cần giải quyết tận gốc các nguyên nhân mà Nga cho là cốt lõi của xung đột. Hai bên vì vậy chưa chỉ khác nhau về thành phần bàn đàm phán, mà còn về điều kiện để gọi một thỏa thuận là hòa bình.
Thêm ghế chưa chắc tạo thêm đồng thuận
Điểm đáng chú ý không phải EU có thể xuất hiện ở Abu Dhabi hay không, mà là các bên đang hiểu rất khác về mục đích của sự hiện diện ấy. Brussels xem đa phương hóa là cách bảo đảm lợi ích châu Âu và Ukraine được tính đến; Moscow nhấn mạnh cuộc gặp sắp tới vẫn theo cấu trúc ba bên, đồng thời nghi ngờ tính xây dựng trong cách tiếp cận của EU.
Nếu một đại diện chung của EU được chọn, khối vẫn phải giải quyết câu hỏi ai có quyền nói thay các thể chế và quốc gia thành viên, cũng như liệu đại diện đó có thể thúc đẩy thỏa hiệp hay chủ yếu bảo vệ lập trường hiện có. Sự thừa nhận của Ryabkov rằng tìm giải pháp không dễ dàng là lời nhắc rằng thay đổi thành phần tham dự không tự xóa được bất đồng về nguyên nhân và điều kiện chấm dứt xung đột.
EU có lý do để không đứng ngoài, nhưng Moscow chưa cho thấy sẵn sàng nhường cấu trúc đàm phán mà họ đang chuẩn bị. Vì thế, vòng tiếp theo có thể mở lại kênh ngoại giao mà chưa mở rộng bàn đàm phán. Kết luận trước mắt khá rõ: muốn có vai trò thực chất, EU cần vượt qua tranh cãi về chiếc ghế và thuyết phục các bên rằng sự tham gia của mình giúp tiến trình tiến gần hơn đến thỏa thuận.
