Trung tâm dữ liệu là gì, và vì sao tranh luận bùng lên?
Trung tâm dữ liệu là cơ sở tập trung máy chủ, thiết bị lưu trữ và hệ thống làm mát để vận hành dịch vụ số; quy mô và cách thiết kế quyết định mức dùng điện, nước cũng như ảnh hưởng lên cộng đồng lân cận. Làn sóng AI khiến những cơ sở này mở rộng nhanh, nhưng tranh luận không chỉ xoay quanh công nghệ: người dân muốn biết ai gánh chi phí tài nguyên và liệu lợi ích địa phương có xứng đáng. ChatGPT ra mắt cuối năm 2022, làm rõ nhu cầu xây thêm trung tâm dữ liệu phục vụ AI tạo sinh. Khi hóa đơn điện tăng, một số cử tri Mỹ quy trách nhiệm cho các trung tâm dữ liệu. Vì thế, phản đối trung tâm dữ liệu không nên bị gạt đi như nỗi sợ công nghệ, nhưng cũng không thể dựa vào những con số lan truyền thiếu kiểm chứng. Cộng đồng cần đòi hỏi bằng chứng cụ thể trước khi dự án được phê duyệt, thay vì chỉ được nghe cam kết sau khi xây dựng.
Từ Ireland đến New Zealand: phản đối cần đi cùng lựa chọn
Lịch sử phản đối công nghệ không bắt đầu với AI. Những cuộc biểu tình nhắm vào máy tính Mỹ thời chiến tranh Việt Nam, rồi các phong trào gần đây ở Ireland và Chile, cho thấy cộng đồng có thể đưa câu hỏi về quyền lực và tài nguyên vào trung tâm tranh luận. New Zealand gợi ra hướng đi khác: xây dựng tầm nhìn thay thế về cách đặt và vận hành trung tâm dữ liệu, thay vì chỉ lựa chọn giữa chấp nhận vô điều kiện và cấm đoán. Paris Marx khảo sát những tiền lệ đó trong cuốn sách mới về tham vọng và sự dư thừa của các đế chế công nghệ. Bài học cho trung tâm dữ liệu Mỹ là phản đối sẽ thuyết phục hơn khi nêu yêu cầu thực thi được: công khai mức dùng tài nguyên, đánh giá tác động tại địa phương và gắn giấy phép với điều kiện rõ ràng. Ireland cho thấy sức ép lên lưới điện có thể trở thành vấn đề cộng đồng; New Zealand nhắc rằng cần tranh luận cả về mô hình phát triển, không chỉ quy mô từng dự án.
Trung tâm dữ liệu và nước: nhìn đúng con số, không xem nhẹ rủi ro
Tranh luận về AI tiêu thụ nước thường bị kéo về một câu khẳng định gây sốc: mỗi cuộc trò chuyện ChatGPT dùng hết một chai nước. Nhưng con số ấy bắt nguồn từ ước tính học thuật dựa trên dữ liệu công khai, không phải phép đo trực tiếp tại một trung tâm dữ liệu; tác giả sau đó cho rằng ước tính cho GPT-4 có thể cao hơn thực tế. Google công bố rằng một lời nhắc văn bản Gemini trung vị dùng 0,26 ml nước tại chỗ, tương đương khoảng năm giọt, nhưng các ước tính vẫn chênh lệch hơn một nghìn lần tùy mô hình, địa điểm, mùa và cách tính. Đây không phải lý do để bác bỏ quan ngại. Cần phân biệt lượng nước rút khỏi nguồn rồi trả lại với lượng nước tiêu thụ, chẳng hạn nước bay hơi trong quá trình làm mát. Cơ sở dùng nước sông rồi hoàn trả có tác động khác cơ sở lấy nước ngầm và làm bay hơi. Nói “AI khát nước” mà không nêu cách đo sẽ làm mờ khác biệt quan trọng ấy.
Minh bạch tại chỗ mới tạo được niềm tin
Ở quy mô quốc gia, mức tiêu thụ nước trực tiếp của các trung tâm dữ liệu tại Mỹ tương đương 0,3% tổng nguồn cấp nước công cộng; các sân golf dùng lượng nước xấp xỉ gấp 30 lần tất cả trung tâm dữ liệu Mỹ cộng lại. Nhưng số liệu tổng hợp ấy không thể xóa bỏ rủi ro của một thị trấn khan nước. Một cơ sở đơn lẻ có thể rút hàng triệu gallon mỗi ngày, khiến tác động tập trung và tức thời đối với cư dân địa phương. Tại The Dalles, Oregon, Google từng tìm cách giữ kín số liệu sử dụng nước; sau khi cộng đồng buộc được thông tin công khai, họ biết công ty dùng 29% lượng nước của địa phương. Đó là lời cảnh báo mạnh hơn bất kỳ khẩu hiệu nào: bí mật nuôi dưỡng ngờ vực, còn số liệu có thể kiểm tra giúp người dân đánh giá tác động. Các hãng lớn cam kết bổ sung nhiều nước hơn mức tiêu thụ vào năm 2030; Liên minh châu Âu yêu cầu cơ sở trên 500 kW báo cáo nước hằng năm. Mỹ nên tiến tới công khai độc lập từng cơ sở về lượng lấy, xả và tiêu thụ.
