Luật khí hậu phải chuyển cam kết thành hành động
Pháp luật khí hậu ASEAN là tập hợp quy tắc và cơ chế hợp tác giúp các quốc gia Đông Nam Á thực hiện, giám sát và đánh giá nghĩa vụ ứng phó biến đổi khí hậu, đồng thời bảo vệ con người và môi trường. Vì vậy, một thị trường carbon hiệu quả không thể chỉ dựa vào giao dịch tín chỉ: nó cần luật lệ chung đủ rõ để tạo niềm tin và phân chia trách nhiệm công bằng.
Ngày 30/10, Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5 tại TP.HCM, bàn về vai trò của pháp luật quốc tế trong quản trị khí hậu khu vực và hướng tới COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Sự kiện diễn ra khi các nước Đông Nam Á chịu tác động ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, khiến nhu cầu hoàn thiện cơ chế hợp tác không thể trì hoãn.
Quy mô trao đổi cho thấy đây không còn là chủ đề bên lề: ban tổ chức nhận gần 300 bản tóm tắt và chọn 36 báo cáo trình bày tại 7 phiên chuyên đề cùng một phiên toàn thể. Nhưng giá trị của hội thảo không nằm ở số lượng tham luận. Phép thử thực sự là liệu đề xuất pháp lý có biến cam kết khí hậu thành nghĩa vụ cụ thể, có thể thực hiện và giám sát hay không.
Thị trường carbon cần luật chung, không chỉ thêm tín chỉ
Thị trường carbon ASEAN sẽ khó tạo niềm tin nếu mỗi nước định danh, xác minh và quản lý tín chỉ theo cách riêng. Các đại biểu cảnh báo thể chế phân tán và thiếu định danh pháp lý rõ ràng cho đơn vị carbon đang cản trở giao dịch; khung luật tiệm cận chuẩn mực quốc tế cần bảo đảm minh bạch, toàn vẹn và thanh khoản cho thị trường khu vực. Đây là nền móng, không phải phần trang trí của chuyển đổi xanh.
Một ưu tiên thực tế là công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải giữa các nước ASEAN, đồng thời tăng hợp tác theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris để giảm rủi ro cho doanh nghiệp xuất khẩu. Nếu thiếu cách hiểu thống nhất về chất lượng tín chỉ và trách nhiệm các bên, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với thủ tục chồng chéo, còn tuyên bố giảm phát thải khó được đối tác tin cậy.
Áp lực từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU càng làm rõ cái giá của sự chậm trễ. Hợp tác khí hậu ASEAN cần hướng tới hệ thống xác minh tương thích và dữ liệu có thể đối chiếu, thay vì để từng doanh nghiệp tự xoay xở trước các chuẩn mực thương mại xanh. Quản lý carbon khu vực chỉ có ý nghĩa khi quy tắc chung giúp giảm bất định mà không hạ thấp độ tin cậy.
Công bằng xã hội phải nằm trong thiết kế khí hậu
Luật carbon không nên chỉ bảo vệ tính toàn vẹn của tín chỉ; nó phải bảo vệ cả những người chịu chi phí chuyển đổi. Doanh nghiệp vừa và nhỏ cùng các làng nghề truyền thống có nguy cơ gánh áp lực tuân thủ tiêu chuẩn sinh thái khắt khe từ thị trường nhập khẩu nếu thiếu hỗ trợ thích hợp. Một cơ chế chỉ thưởng cho nơi có sẵn vốn và năng lực đo đạc sẽ làm sâu thêm bất công phân phối, dù tổng phát thải có giảm.
Tại hội thảo, TS Lê Trường Sơn nhấn mạnh rằng hiệu quả chuyển đổi xanh không thể chỉ đo bằng tỷ lệ giảm phát thải; sinh kế, an toàn và cơ hội phát triển bền vững của người dân, nhất là cộng đồng dễ bị tổn thương, cũng phải được tính đến. Quan điểm này cần đi vào thiết kế chính sách: hỗ trợ nâng năng lực tuân thủ, bảo vệ sinh kế và tạo cơ chế để cộng đồng tham gia quyết định.
Điều đó đặc biệt quan trọng với cư dân ven biển, nơi rủi ro nước biển dâng gắn trực tiếp với quyền được sống an toàn và tương lai của các thế hệ sau. Hội thảo cũng xem xét nghĩa vụ quốc gia từ các ý kiến tư vấn của Tòa án Quốc tế về Luật Biển năm 2024 và Tòa án Công lý Quốc tế năm 2025, trong đó có trách nhiệm bảo vệ môi trường biển, quyền con người và quyền lợi thế hệ tương lai. Bảo vệ biển và công bằng xã hội phải là phần cốt lõi của quản trị carbon, không phải phụ lục.
Từ đối thoại pháp lý đến thực thi khu vực
Thách thức kế tiếp là đưa đề xuất học thuật vào luật, chính sách và hoạt động doanh nghiệp. Các đại biểu kỳ vọng ASEAN từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý khí hậu, nâng hiệu quả thực thi cam kết quốc tế và cân bằng phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, quyền lợi chính đáng của người dân. Muốn vậy, hợp tác không thể dừng ở tuyên bố: cần quy trình xác minh tương thích, dữ liệu minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng.
Một khung chung không đồng nghĩa mọi quốc gia phải áp dụng chính sách giống hệt nhau. ASEAN có thể thống nhất những nguyên tắc tối thiểu về chất lượng tín chỉ, công nhận kết quả xác minh và bảo vệ cộng đồng, rồi để từng nước lựa chọn lộ trình phù hợp với năng lực trong nước. Sự linh hoạt chỉ có ích khi dựa trên chuẩn chung; nếu không, nó dễ trở thành cớ duy trì các khoảng trống pháp lý.
Kết luận, thị trường carbon ASEAN cần một nền tảng pháp lý tiệm cận chuẩn mực quốc tế nhưng được thiết kế cho thực tế xã hội của khu vực. Minh bạch, hợp tác xuyên biên giới, bảo vệ biển và công bằng phải được đặt cùng một bàn. Nếu thiếu vế con người, chuyển đổi xanh sẽ mất tính chính danh; nếu thiếu vế pháp lý, tín chỉ carbon sẽ khó có được niềm tin cần thiết.
