Mạng xã hội: từ không gian kết nối thành môi trường bắt nạt
Bắt nạt mạng xã hội là các hành vi chế giễu, xúc phạm, bôi nhọ, công kích cá nhân được thực hiện qua tin nhắn, nhóm chat, bài đăng hoặc bình luận trực tuyến, lặp đi lặp lại và gây tổn thương tinh thần nghiêm trọng cho trẻ, khiến các em sợ hãi, mất ngủ, tự cô lập và đánh mất lòng tin vào bản thân lẫn người xung quanh. Sự thật khó chấp nhận là: mạng xã hội không chỉ là nơi thanh thiếu niên chia sẻ tâm tư, tìm kiếm sự đồng cảm, mà đang trở thành môi trường bạo lực tinh thần tinh vi. Khi những hội, nhóm có nội dung tiêu cực, kích động mâu thuẫn gia đình xuất hiện, như nhóm “Con ghét bố mẹ” với gần 400.000 thành viên, cảm xúc bất mãn của trẻ dễ bị thổi bùng, mâu thuẫn bị nhìn nhận phiến diện và hành vi lệch chuẩn được cổ vũ. Nếu cha mẹ vẫn xem đó là “chuyện trên mạng cho vui”, sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên sẽ tiếp tục bị bỏ mặc.
Những vết thương vô hình: mất ngủ, hoảng loạn, tự cô lập
Câu chuyện của nam sinh B.C.K. lớp 11 ở ngoại thành Hà Nội cho thấy bắt nạt mạng xã hội không phải trò đùa, mà là bạo lực tinh thần có hệ thống. Từ một nhóm chat lớp, bạn bè lấy ảnh K. đăng lên, chê em béo, xấu, bình luận ngoại hình bằng từ ngữ khiếm nhã, rồi bịa chuyện sai sự thật về gia đình, miệt thị người thân. Đỉnh điểm, các bạn đem cả mùi cơ thể ra chế giễu, đặt biệt danh “sầu riêng” và lặp lại mỗi ngày trong lớp. K. căng thẳng, chán nản, sợ đến trường, sợ điện thoại, nhiều đêm gần như thức trắng vì ám ảnh những lời nói đầy tính sát thương. Đây chính là chân dung điển hình của sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên bị bào mòn: mất ngủ, hoảng loạn, thu mình, giả vờ đau để tránh đối mặt. Khi trẻ phải lên mạng viết lời đáp trả gay gắt trong tuyệt vọng, đó là tín hiệu cho thấy các em đã kiệt sức tâm lý chứ không phải “nhạy cảm quá mức”.
Áp lực ngoại hình và lòng tự trọng của bé gái dưới lăng kính mạng xã hội
Nếu với các bạn trai, sự chế giễu công khai dễ biến thành bạo lực tinh thần, thì với bé gái, tác động mạng xã hội trẻ em lại ngấm sâu hơn qua áp lực ngoại hình và định kiến giới. Trẻ em gái từ 8 tuổi trở về trước đã dành trung bình khoảng 2 giờ mỗi ngày cho nội dung trên màn hình; con số này tăng lên gần 5 giờ ở nhóm 8–12 tuổi và khoảng 8 giờ ở tuổi thiếu niên vào năm 2021. Khi hình ảnh nữ giới bị nhấn mạnh vào vẻ ngoài, trang phục hở hang, còn nam giới gắn với khoa học, công nghệ, kỹ thuật, bé gái dễ tin rằng giá trị của mình chỉ nằm ở ngoại hình. Áp lực về cơ thể có thể xuất hiện từ khoảng 5 tuổi, kéo dài đến tuổi thiếu niên với việc so sánh bản thân, không hài lòng với cơ thể, lòng tự trọng thấp, lo âu và triệu chứng trầm cảm. Nhiều nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa sử dụng mạng xã hội với giấc ngủ kém, bạo lực mạng, lòng tự trọng thấp và sự không hài lòng về ngoại hình. Nếu cha mẹ phớt lờ, bé gái sẽ lớn lên cùng cảm giác “không bao giờ đủ đẹp, đủ tốt”.
Cha mẹ phải làm khác: nhận diện sớm và bảo vệ tâm thần trẻ online
Điều nguy hiểm không phải chỉ nằm ở nội dung độc hại, mà ở chỗ người lớn thường đến quá muộn. Khi trẻ đã mất ngủ triền miên, sợ điện thoại, sợ đến lớp, hoặc bé gái buồn bã kéo dài, thu mình, giảm hứng thú với hoạt động thường ngày, sa sút học tập, đó không còn là “tâm trạng thất thường” mà là dấu hiệu vấn đề sức khỏe tâm thần liên quan đến sử dụng mạng xã hội. Bảo vệ tâm thần trẻ online đòi hỏi cha mẹ vừa quản lý phù hợp độ tuổi, vừa tôn trọng quyền riêng tư chính đáng, tránh kiểu cấm đoán, trách mắng khiến trẻ càng giấu giếm. Cha mẹ cần dành thời gian trò chuyện, lắng nghe, tôn trọng cảm xúc, chú ý những thay đổi bất thường trong tâm lý, hành vi để kịp thời hỗ trợ. Khi phát hiện dấu hiệu dụ dỗ, đe dọa, quấy rối hoặc xâm hại trẻ em trên mạng, gia đình phải lưu giữ thông tin liên quan và thông báo cho cơ quan chức năng, thay vì khuyên con “im lặng cho qua”.
Xây điểm tựa an toàn cho Gen Z: để trẻ không phải chịu đựng một mình
Điểm sáng trong câu chuyện của K. là khi người lớn kịp thời trở thành “điểm tựa an toàn”. Nhà trường phối hợp gia đình, yêu cầu nhóm bạn chấm dứt hành vi chế giễu, nói xấu, lưu lại nội dung bắt nạt trên mạng làm căn cứ xử lý, đồng thời tạo không gian an toàn để K. nói ra những gì đã chịu đựng. Bố mẹ, giáo viên chủ nhiệm đồng hành, sẻ chia nhiều hơn, một vài người bạn chủ động ở bên giúp K. không còn cảm giác cô đơn trước cả tập thể. Khi người lớn là điểm tựa an toàn, người trẻ có thêm niềm tin để lên tiếng thay vì âm thầm chịu đựng. Tương tự, nam sinh Nguyễn Tấn Hưng từng kiệt sức vì áp lực phải “đủ tốt” trong thế giới ảo, nhưng khi bước vào môi trường được hỗ trợ, gặp người tin tưởng và được trao cơ hội thử sức, Hưng nhận ra mình không cần trở thành bản sao của bất kỳ ai trên mạng xã hội. Đây là thông điệp mà cha mẹ cần khắc ghi: hãy xây mạng lưới người tin cậy – gia đình, thầy cô, chuyên gia – để trẻ luôn có nơi quay về khi bị tẩy chay hoặc kiệt sức tâm lý.
