AI đã bước vào thế giới của trẻ
Trí tuệ nhân tạo tạo sinh là công nghệ có thể tiếp nhận yêu cầu bằng ngôn ngữ tự nhiên rồi tạo câu trả lời, nội dung hoặc gợi ý, và với trẻ em, nó đang trở thành công cụ học tập, tìm kiếm thông tin, sáng tạo và trò chuyện. Đây không còn là xu hướng người lớn có thể chờ quan sát từ xa: gia đình cần tham gia hướng dẫn ngay khi trẻ bắt đầu sử dụng. UNICEF ước tính, dựa trên dữ liệu từ 10 quốc gia, ít nhất 20 triệu trẻ em đã dùng các công cụ AI; khoảng 13 triệu em dùng AI để hỗ trợ học tập và làm bài tập, còn hơn 2 triệu em tìm đến công cụ này để xin lời khuyên về điều khiến mình lo lắng. Những con số ấy cho thấy AI đã trở thành một phần trong trải nghiệm thường ngày của nhiều trẻ. Câu hỏi thiết thực không phải là có thể giữ công nghệ ngoài cửa nhà hay không, mà là người lớn có giúp trẻ sử dụng nó tỉnh táo hay không.
Đừng để sự tiện lợi thay thế việc học
AI có thể rút ngắn khoảng cách giữa trẻ và tri thức: các em có thể hỏi lại một khái niệm khó, tìm hướng tiếp cận cho bài tập hoặc khơi gợi ý tưởng sáng tạo. Nhưng lợi ích ấy chỉ có ý nghĩa nếu trẻ vẫn tự đọc, viết, nghiên cứu và suy nghĩ. UNICEF cảnh báo rằng tiếp xúc quá sớm hoặc quá mức có thể khiến trẻ bỏ qua những hoạt động cần thiết để tích lũy kiến thức và hình thành tư duy phân tích. Vì vậy, phụ huynh nên xem câu trả lời của AI là điểm khởi đầu để cùng con kiểm tra, không phải đáp án cuối cùng để chép lại. Hãy hỏi trẻ vì sao tin câu trả lời đó, có thể tìm nguồn nào khác để đối chiếu, và phần nào con tự hiểu. Cách đồng hành này giữ cho AI ở vị trí trợ lý, thay vì để công nghệ làm thay nỗ lực học tập.
Gia đình là nơi trẻ học cách dùng AI có trách nhiệm
Trong khi nhiều trẻ đã dùng AI để tìm thông tin, sáng tạo nội dung hay xin lời khuyên, các quy tắc quản trị công nghệ vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển và chưa ưu tiên đầy đủ quyền lợi của trẻ, theo UNICEF. Nội dung giả mạo, tin sai và hình ảnh deepfake vì thế không phải rủi ro xa vời. Người lớn cần trò chuyện với trẻ về việc không chia sẻ dữ liệu cá nhân, không mặc nhiên tin mọi câu trả lời và tìm đến cha mẹ, giáo viên hoặc người đáng tin cậy khi gặp nội dung khiến mình sợ hãi hay bối rối. Cũng cần nói rõ rằng AI có thể tạo ra thông tin nghe rất thuyết phục nhưng vẫn sai. Một cuộc trao đổi bình tĩnh, không trách phạt khi trẻ đặt câu hỏi, thường hữu ích hơn lệnh cấm thiếu giải thích. Đây là nền tảng của AI an toàn cho trẻ: có giới hạn phù hợp, nhưng vẫn giữ không gian để trẻ học hỏi.
Không cấm đoán, hãy đặt ra nguyên tắc rõ ràng
Giữ trẻ an toàn không đồng nghĩa với việc ngăn các em tiếp cận AI; điều cần thiết là trang bị kiến thức và kỹ năng để trẻ làm chủ công nghệ. Trong gia đình, điều đó có thể bắt đầu bằng những nguyên tắc đơn giản: chọn công cụ phù hợp độ tuổi, thống nhất mục đích sử dụng, cùng xem xét câu trả lời quan trọng và dành thời gian cho việc học không dựa vào màn hình. Cha mẹ cũng nên làm gương bằng cách kiểm chứng thông tin và thừa nhận khi chưa biết câu trả lời. Ở cấp độ rộng hơn, Liên minh vì quyền và bảo vệ trẻ em trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, do Pháp, Tây Ban Nha, UNICEF và các đối tác quốc tế khởi xướng, đã công bố lộ trình hành động giai đoạn 2026-2027 với hơn 20 quốc gia và 8 cơ quan thuộc hệ thống Liên hợp quốc tham gia. Lộ trình nhấn mạnh việc kiểm duyệt nghiêm ngặt các ứng dụng AI dành cho trẻ trước khi đưa ra thị trường. Quy định tốt hơn là cần thiết, nhưng không thể thay thế sự đồng hành hằng ngày của người lớn.
