Kết quả vượt chỉ tiêu, nhưng giá trị nằm ở việc nối lại danh tính
Chiến dịch 500 ngày đêm là chương trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, kết hợp rà soát mộ tại nghĩa trang với thu nhận mẫu ADN từ thân nhân để hỗ trợ việc nhận dạng. Giai đoạn 1 tại Hải Phòng cho thấy cách làm đồng bộ có thể đưa nhiệm vụ tri ân từ kế hoạch thành kết quả cụ thể: thành phố tìm kiếm, quy tập 89 hài cốt liệt sĩ và hoàn thành lấy mẫu tại 2.566 ngôi mộ thuộc diện rà soát, vượt chỉ tiêu và tiến độ được giao. Đây là bước tiến đáng ghi nhận, nhưng không nên đo thành công chỉ bằng số hài cốt tìm thấy. Giá trị lâu dài phụ thuộc vào việc đối chiếu được thông tin, trả lại danh tính cho những người đã hy sinh và giúp gia đình có câu trả lời sau nhiều năm chờ đợi. Vì thế, kết quả giai đoạn này vừa là thành tựu thực địa, vừa là phép thử cho khâu xác minh và giám định.
Tìm kiếm thực địa vượt xa chỉ tiêu ban đầu
Ban Chỉ đạo 515 giao Hải Phòng tìm kiếm, quy tập 45 hài cốt trong số 65 trường hợp được xác định hy sinh và chôn cất ban đầu trên địa bàn nhưng chưa được tìm kiếm. Thành phố đã quy tập 89 hài cốt, vượt 44 trường hợp so với chỉ tiêu. Kết quả nổi bật là tại khu Mả Chìa, thôn Mai Sơn, xã Vĩnh Bảo, nơi lực lượng chức năng tìm thấy 56 hài cốt liệt sĩ và đồng bào hy sinh, tử nạn trong kháng chiến chống Pháp. Tuy vậy, nhiều hài cốt tại đây đã mục nát, chỉ còn mảnh xương nhỏ, không đủ điều kiện lấy mẫu ADN. Đây là lời nhắc rằng tìm thấy hài cốt chưa đồng nghĩa xác định được danh tính. Công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ cần tiếp tục gắn với hồ sơ, lời kể nhân chứng và dữ liệu sinh phẩm, trong khi thời gian khiến từng nguồn thông tin ngày càng khó khôi phục.
Lấy mẫu hoàn tất, dữ liệu thân nhân vẫn cần được nối khớp
Hải Phòng hoàn thành lấy mẫu tại 230/230 nghĩa trang thuộc 94 xã, phường, đặc khu, với 2.566 ngôi mộ được khai quật, đạt 100% kế hoạch và sớm hơn tiến độ ba tháng. Trong số đó, 1.943 mộ đủ điều kiện lấy mẫu, chiếm 75,72%; 623 mộ không đủ điều kiện, chủ yếu do không còn hài cốt hoặc hài cốt đã mục nát. Toàn bộ 1.943 mẫu được bàn giao để phục vụ giám định. Ở chiều dữ liệu gia đình, đợt cao điểm từ ngày 27/6 đến 3/7 thu nhận 20.929 trong tổng số 22.730 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính, đạt 92%. Con số này cho thấy nỗ lực huy động lớn, đồng thời chỉ ra phần việc còn lại: hoàn tất thu mẫu và đối chiếu kết quả. Với thân nhân, mẫu ADN không phải thủ tục khép kín, mà là cơ hội để thông tin gia đình cung cấp góp phần giải đáp danh tính.
Giai đoạn tiếp theo phải biến mẫu thành câu trả lời
Tiến độ nhanh không xóa được những trở ngại kéo dài: địa hình thay đổi sau chiến tranh, nhân chứng ngày càng ít, hồ sơ và sơ đồ nghĩa trang ở một số nơi chưa đầy đủ; việc sáp nhập địa giới hành chính cũng làm khâu rà soát, xác minh phức tạp hơn. Bởi vậy, quy tập liệt sĩ Hải Phòng cần được nhìn như một quá trình liên tục, không phải cuộc chạy đua chỉ tiêu kết thúc sau giai đoạn đầu. Trong giai đoạn 2, thành phố đặt mục tiêu tiếp tục tìm kiếm hài cốt chôn cất ban đầu chưa đưa về nghĩa trang, xác minh nơi an táng chưa rõ và hoàn thành thu mẫu ADN thân nhân còn thiếu. Ban Chỉ đạo cũng đề nghị đẩy nhanh giám định để kết quả sớm trở về địa phương, làm căn cứ xác định danh tính và thực hiện chính sách tri ân. Thành công cuối cùng sẽ không chỉ là vượt kế hoạch, mà là giúp càng nhiều gia đình biết người thân đang ở đâu và được gọi đúng tên.
