Cơn sốt phim ngắn AI và câu hỏi lớn hơn lượt xem
Phim ngắn AI là tác phẩm video ngắn được tạo ra một phần hoặc phần lớn bằng công cụ trí tuệ nhân tạo, từ hình ảnh, chuyển động đến các khâu hỗ trợ sản xuất. Chiều 3/11, Tạp chí Một Thế Giới tổ chức tọa đàm về cơn sốt này trên mạng xã hội, với đạo diễn Nguyễn Mạnh Hà, đạo diễn kiêm nhà sản xuất Đỗ Hiếu và TS.LS Đặng Văn Cường tham gia. Cuộc thảo luận đến đúng lúc video phát triển mạnh trên các nền tảng xã hội, nơi tốc độ sản xuất và khả năng lan truyền dễ trở thành thước đo thành công. Nhưng câu hỏi quan trọng không phải AI có thể làm phim nhanh đến đâu; đó là người làm phim dùng tốc độ ấy để kể điều gì. Nếu lượt xem quyết định mọi lựa chọn, công nghệ có thể mở rộng sản xuất nhưng đồng thời thu hẹp không gian cho những câu chuyện đòi hỏi suy ngẫm.
Bẫy thuật toán nằm ở áp lực chiều chuộng sự chú ý tức thời. Tọa đàm lưu ý một số nội dung có thể chạy theo yếu tố giật gân, gợi dục hoặc chi tiết gây sốc để kéo lượt xem và độ lan truyền. Đó không chỉ là vấn đề gu thẩm mỹ: khi người sáng tạo tối ưu tác phẩm theo phản ứng nhanh, ranh giới giữa đổi mới và hạ thấp chất lượng trở nên mong manh. Vì vậy, cơn sốt phim ngắn AI cần được nhìn như phép thử đối với chuẩn mực điện ảnh, chứ không chỉ là màn trình diễn năng lực kỹ thuật.
Công cụ rẻ thời gian, nhưng không tạo sẵn giá trị nghệ thuật
AI làm phim có lợi thế rõ rệt ở những công đoạn tốn thời gian: theo các diễn giả, công nghệ giúp rút ngắn sản xuất, giảm chi phí và đơn giản hóa một số thao tác kỹ thuật, kỹ xảo. Nhờ đó, người không có điều kiện đầu tư lớn cũng có thêm cơ hội tiếp cận việc làm phim. Đạo diễn Nguyễn Mạnh Hà cho biết việc dùng AI để tổng hợp thông tin tham khảo, vốn có thể mất vài ngày hoặc vài tuần nếu tự nghiên cứu, đôi khi có thể rút xuống vài phút. Đây là thay đổi đáng kể, nhưng năng suất không đồng nghĩa với chất lượng: một hình ảnh hoàn chỉnh hay video bắt mắt chưa tự tạo nên câu chuyện có sức nặng.
Nguy cơ cũng không dừng ở chuyện nghề nghiệp thay đổi. Nguyễn Mạnh Hà cảnh báo nhân lực trong ngành phim chuyên nghiệp có thể mất việc hoặc phải cạnh tranh trực tiếp với AI. Nỗi lo ấy có cơ sở, nhưng phản ứng hữu ích không phải phủ nhận công cụ mới. Người làm phim cần tìm hiểu AI làm tốt việc gì, giới hạn ở đâu, rồi quyết định khâu nào nên giao cho máy và khâu nào cần phán đoán của con người. Nếu để AI quyết định cả nhịp kể lẫn lựa chọn thẩm mỹ, việc tiết kiệm thời gian có thể phải trả bằng sự đồng dạng.
Đạo đức sáng tạo phải theo kịp năng lực tạo sinh
Khi hình ảnh và video có thể được tạo nhanh, trách nhiệm không biến mất cùng với công đoạn kỹ thuật. Tọa đàm đặt ra vấn đề bản quyền, trách nhiệm đối với sản phẩm do AI tạo ra và cách xử lý nội dung vi phạm trên không gian mạng. Đây là phần cốt lõi của đạo đức sáng tạo: người xuất bản phải có trách nhiệm với tác phẩm, kể cả khi một phần nội dung được tạo bằng máy. Sự thuận tiện không thể là lý do để bỏ qua quyền sở hữu trí tuệ hay né tránh trách nhiệm về những gì khán giả nhìn thấy.
Bởi vậy, chuẩn mực điện ảnh không nên được hiểu là cấm công nghệ hoặc giữ nguyên mọi quy trình cũ. Chuẩn mực cần bảo vệ tính chính danh của tác phẩm, sự tôn trọng quyền sáng tạo và chất lượng kể chuyện. Tọa đàm cũng cảnh báo rằng khi lượt xem thành mục tiêu tối thượng, nội dung dễ bị kéo về phía giật gân. Một bộ phim dùng AI vẫn có thể sáng tạo, nhưng cần phân biệt đổi mới hình thức với việc khai thác hình ảnh, ý tưởng hay cảm xúc của người khác mà thiếu trách nhiệm.
Con người vẫn là người quyết định câu chuyện
Nguyễn Mạnh Hà nhìn AI vừa là thách thức vừa là cơ hội, đồng thời cho rằng cảm xúc và những biến đổi trong cách con người thể hiện vẫn là lợi thế của người sáng tạo. Ông nhận định con người còn nhiều hy vọng để vượt AI trong khoảng 1–2 thập kỷ tới, bởi AI vẫn là công cụ do con người tạo ra. Đây không phải lời bảo đảm rằng nghề làm phim sẽ đứng yên; chính ông cũng thừa nhận nguy cơ cạnh tranh đã ở rất gần. Giá trị của nhận định nằm ở chỗ nó nhắc người làm phim không nên đánh đồng sự chính xác của máy với sức lay động của nghệ thuật.
Thông điệp hợp lý nhất từ tọa đàm là chủ động làm chủ AI, dùng nó để hỗ trợ thay vì phụ thuộc vào nó. Điều đó đòi hỏi người làm phim giữ quyền quyết định về câu chuyện, nhân vật, giọng điệu và giới hạn đạo đức, đồng thời học cách làm việc với công cụ mới. Phim ngắn AI sẽ còn phát triển cùng mạng xã hội, nhưng số lượng tác phẩm hay tốc độ tạo video không nên là chuẩn duy nhất để đánh giá tiến bộ. Công nghệ có thể mở cửa vào nghề; chỉ tư duy nghệ thuật, trách nhiệm và cảm xúc con người mới quyết định tác phẩm có đáng nhớ hay không.
