Nghề huấn luyện robot: Khi công việc nhà trở thành dữ liệu
Nghề huấn luyện robot tại Trung Quốc là công việc mà người lao động đeo thiết bị ghi nhận chuyển động để lặp lại các thao tác thường ngày như cầm cốc, mở nắp chai, rửa bát, lau bàn hay gấp quần áo; mọi động tác được ghi lại và chuyển thành dữ liệu huấn luyện AI giúp robot học cách tương tác với thế giới thực trong nhà bếp, nhà máy, siêu thị và các môi trường làm việc khác.
Điều đáng nói là nghề này không xuất hiện trong các phòng thí nghiệm kín, mà trên thị trường lao động phổ thông. Theo một tờ báo quốc tế, nghề "huấn luyện robot" đang ngày càng phổ biến, thu hút người thất nghiệp và lao động trẻ tìm kiếm lịch làm việc linh hoạt. Người lao động dạy robot bằng cách đeo cảm biến chuyển động, làm đi làm lại những thao tác đơn giản như nhặt cốc, mở nắp chai, rửa bát, lau bàn, gấp quần áo, quét nhà. Robot huấn luyện Trung Quốc vì thế không học từ mô phỏng, mà từ chính cơ thể người thật trong gig economy công việc nhà.
Gig economy mới: Linh hoạt thời gian, lặp lại thân xác
Ở bề mặt, nghề lao động dạy robot mang đầy đủ đặc điểm của gig economy: không yêu cầu bằng cấp cao, tuyển dụng qua mạng xã hội và nền tảng việc làm, giờ giấc linh hoạt, có thể làm theo ca hoặc tại nhà. Một số lao động như bà Guo Hongjuan ở Giang Tô chọn làm khoảng sáu giờ mỗi ngày tại nhà, vừa thu thập dữ liệu vừa chăm con. Với nhiều người mất việc hoặc sinh viên cần việc tạm thời, đây là lựa chọn hấp dẫn hơn so với các công việc tay chân truyền thống.
Nhưng mặt trái của sự linh hoạt là cường độ lặp lại khắc nghiệt. Mỗi người phải hoàn thành khoảng 160 mẫu dữ liệu mỗi ngày, người năng suất cao có thể vượt 260 mẫu. Bà Liu Yun mô tả cảm giác "như đang dạy một đứa trẻ 2 tuổi" khi liên tục di chuyển cốc, lau chùi bề mặt với vòng cảm biến ở cổ tay và chip trên ngón tay. Rửa bát, lau bàn tới 200 lần mỗi ngày trở thành giới hạn chịu đựng của cơ thể. Gig economy công việc nhà trong trường hợp này không phải là làm việc tự do sáng tạo, mà là dây chuyền sản xuất dữ liệu huấn luyện AI.
Nghịch lý: Dạy ra chính "đối thủ" của mình
Cốt lõi của nghề huấn luyện robot là biến mọi chuyển động của con người thành dữ liệu huấn luyện AI cho máy móc. Sau khi thu thập, các dữ liệu này được xử lý thành bộ mẫu để robot thực hiện nhiệm vụ trong nhiều bối cảnh, từ nhà bếp đến nhà máy, siêu thị và vệ sinh môi trường. Tại Thâm Quyến, công nhân quét đường được trang bị thiết bị ghi lại chuyển động, kể cả cách họ xử lý tình huống bất ngờ như xe đạp điện chạy ngang qua, để robot học cách tiếp cận tốt hơn với thực tế.
Chính vì thế, nghề này mang trong nó một nghịch lý khó tránh: người lao động đang dạy robot làm những việc mà họ đang làm, và có thể mất đi trong tương lai. Trên mạng xã hội, có người gọi đây là "dây chuyền sản xuất thời công nghệ số", người khác chỉ ra nghịch lý rằng trong khi con người dạy robot làm việc, chính những cỗ máy ấy có thể thay thế họ. Câu hỏi thay thế lao động robot không còn là lý thuyết xa vời, mà hiện diện ngay trong từng thao tác nhặt cốc, gấp quần áo, quét đường được gắn cảm biến.
Từ cứu cánh tạm thời đến áp lực dài hạn
Với những người như bà Liu Yun, mất việc trong ngành ô tô và gặp khó khăn vì tuổi tác, nghề huấn luyện robot là cứu cánh tạm thời. Sinh viên như Sun coi đây là cách kiếm kinh nghiệm và thu nhập trong kỳ nghỉ hè, nhận nhiệm vụ gấp quần áo, quét nhà, ghi lại thao tác theo mẫu. Nhưng nhiều người nhanh chóng nhận ra sự mệt mỏi thể chất và tinh thần không tương xứng với lợi ích, đồng nghiệp của Sun nghỉ sau vài tuần.
Về dài hạn, nghề lao động dạy robot đặt ra câu hỏi: đây là bước đệm để người lao động tham gia sâu hơn vào ngành công nghệ, hay chỉ là tầng thấp nhất của chuỗi giá trị AI, nơi con người bị giới hạn trong việc tạo dữ liệu huấn luyện AI cho hệ thống sẽ thay thế họ? Khi robot huấn luyện Trung Quốc ngày càng được nuôi bằng dữ liệu chi tiết từ gig economy công việc nhà, xã hội cần thảo luận nghiêm túc về bảo vệ quyền lợi người lao động, chia sẻ giá trị tạo ra từ tự động hóa và thiết kế lại kỹ năng để con người không bị đẩy mãi xuống đáy chuỗi sản xuất số.
