Lúa phát thải thấp: Không chỉ là chuyện khí hậu mà là tiền trong túi nông dân
Lúa phát thải thấp là mô hình canh tác bền vững giúp giảm giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới, nhờ áp dụng kỹ thuật quản lý nước, dinh dưỡng và dịch hại thông minh, qua đó vừa cắt chi phí sản xuất, giảm phát thải khí nhà kính, vừa duy trì hoặc nâng năng suất để tăng lợi nhuận cho nông dân Đồng bằng Sông Cửu Long.
Điểm mấu chốt của lúa phát thải thấp là đảo ngược tư duy “bơm thêm đầu vào để lấy năng suất”. Các mô hình thuộc Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp cho thấy nông dân tăng lợi nhuận từ 1,5–9,3 triệu đồng/ha/vụ, trong khi năng suất vẫn tăng 5–12% so với canh tác truyền thống. Nghĩa là nông dân không phải đánh đổi môi trường để có thêm lúa, mà đang được trả công bằng tiền mặt cho việc canh tác bền vững. Trong bối cảnh nông nghiệp chịu sức ép biến đổi khí hậu và yêu cầu tăng trưởng xanh, đây không còn là lựa chọn bên lề mà là hướng sống còn cho sinh kế lúa gạo vùng ĐBSCL.
Giảm giống, phân, thuốc, nước: Bài toán chi phí được giải ngay trên ruộng
Nếu muốn nông dân tăng lợi nhuận, phải bắt đầu từ chi phí. Với lúa phát thải thấp, các thông số kỹ thuật cho thấy một cuộc “ăn kiêng” đầu vào rất rõ ràng: lượng giống gieo sạ giảm 30–50%, phân bón hóa học giảm 20–30%, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm 2–3 lần, nước tưới tiết kiệm 20–40% so với tập quán cũ. Nhờ đó, chi phí sản xuất giảm đáng kể, trong khi lượng khí nhà kính từ ruộng lúa cũng được cắt giảm.
Điều đáng nói là năng suất không hề sụt giảm. Ở mô hình tưới ướt – khô xen kẽ tại Đồng Tháp, năng suất đạt 6,4 tấn/ha, cao hơn ruộng đối chứng 1,1 tấn/ha, lợi nhuận tăng gần 11,8 triệu đồng/ha. Một mô hình khác ghi nhận mỗi hecta giảm phát thải tương đương 3–4 tấn CO₂ mỗi vụ. Câu chuyện ở đây rất rõ: thay vì “đổ tiền” vào giống, phân, thuốc, nông dân đang được hưởng lợi từ kỹ thuật và quản lý thông minh – đúng tinh thần canh tác bền vững.
Cà Mau: Hợp tác xã, cơ giới hóa và chuỗi giá trị kéo nông dân vào cuộc chơi mới
Không phải ngẫu nhiên Cà Mau được xem là một trong những địa phương đi đầu với lúa phát thải thấp. Thực hiện Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng Sông Cửu Long đến năm 2030, tỉnh này chuyển hẳn từ tư duy chạy theo sản lượng sang kinh tế nông nghiệp xanh, bền vững. Bằng việc tổ chức lại chuỗi giá trị lúa gạo, đẩy mạnh cơ giới hóa, chuyển đổi số và đặt hợp tác xã vào vai trò nòng cốt, Cà Mau vừa nâng giá trị hạt lúa, vừa tăng thu nhập cho nông dân, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng biến đổi khí hậu.
Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 có 54.680 ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp; riêng năm 2026 xây dựng vùng chuyên canh 6.000 ha với yêu cầu 100% diện tích áp dụng quy trình canh tác bền vững như “1 phải, 5 giảm”, tưới ngập – khô xen kẽ, tiêu chuẩn GAP và mã số vùng trồng. Kết quả ban đầu cho thấy chi phí đầu tư giảm gần 4 triệu đồng/ha, lợi nhuận tăng thêm hơn 6 triệu đồng/ha. Đây là minh chứng rằng khi hợp tác xã đứng ở trung tâm chuỗi liên kết và có hỗ trợ kỹ thuật, lúa phát thải thấp không phải khẩu hiệu mà là lợi nhuận thực tế.
Từ 1 triệu lên 1,6 triệu ha: Khi chiến lược vùng gặp thị trường gạo chất lượng cao
Sau ba năm triển khai, hơn 420.000 ha lúa đã được trồng theo hướng chất lượng cao và phát thải thấp. Thấy rõ hiệu quả, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã trình Chính phủ sửa đổi đề án: không dừng ở 1 triệu ha mà mở rộng ra toàn bộ vùng Đồng bằng Sông Cửu Long với khoảng 1,6 triệu ha. Đồng thời, bộ đề xuất bỏ các tiêu chí ràng buộc, để mọi hợp tác xã, nông dân, doanh nghiệp và đối tác quốc tế đều có thể tham gia. Đây là bước chuyển từ mô hình điểm sang chiến lược vùng, biến canh tác bền vững thành chuẩn mực mới thay vì ngoại lệ.
Trên thị trường, hơn 123.000 tấn gạo phát thải thấp của Việt Nam đã được chứng nhận, gần 54.000 tấn đã xuất khẩu, tiếp cận các thị trường khó tính như Nhật Bản, Đức, Ba Lan, Canada, Trung Quốc. Dự án ghi nhận tổng lượng giảm phát thải hơn 320.000 tấn CO₂. Câu chuyện đã vượt khỏi phạm vi ruộng đồng: gạo chất lượng cao, phát thải thấp đang trở thành “tấm hộ chiếu xanh” để hạt gạo Việt bước sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, nơi tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe.
Tài chính, tín dụng và bài toán thị trường: Điều kiện để nông dân dám đổi cách làm
Muốn nông dân đổi sang lúa phát thải thấp, không thể chỉ nói về kỹ thuật; phải giải quyết được vốn và đầu ra. Các địa phương đang chủ động kết nối với ngân hàng để doanh nghiệp, hợp tác xã tiếp cận nguồn lực mở rộng dự án, đồng thời triển khai thỏa thuận tín dụng ưu đãi với các ngân hàng thương mại nhằm hỗ trợ các mắt xích trong chuỗi liên kết. Đây là nền tảng để nông dân yên tâm đầu tư vào quy trình mới, nhất là khi yêu cầu chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn quốc tế ngày càng cao.
Trên thực tế, hơn 175.000 hộ đã đăng ký tham gia Đề án 1 triệu ha, với gần 421.000 ha áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình canh tác bền vững, đạt gần 90% mục tiêu giai đoạn hiện tại. Điều này cho thấy khi có khung chính sách hỗ trợ tài chính, kỹ thuật và thị trường cho sản phẩm lúa phát thải thấp, nông dân sẵn sàng thay đổi. Vấn đề còn lại là duy trì cam kết thu mua, phát triển ổn định nhãn hiệu gạo chất lượng cao, phát thải thấp để lợi ích kinh tế luôn rõ ràng, nhất quán với thông điệp “giảm phát thải là tăng lợi nhuận”.
