Một hố móng nhà, cả kho chuyện về gốm thời Trần
Phát hiện khảo cổ Ninh Bình về bộ sưu tập gốm thời Trần là việc tìm thấy sáu lon sành và mảnh gốm niên đại thế kỷ XIII-XIV trong lúc người dân đào móng nhà tại khu tái định cư Cửa Bạc, qua đó cung cấp bằng chứng sống động về đời sống sinh hoạt và cách tổ chức không gian của cư dân Việt thời trung đại.
Điều đáng nói không phải ở chỗ “tình cờ đào được vài cái chum”, mà ở việc chúng ta đang đứng ngay trên những lớp ký ức chưa từng được kể. Ngày 11/10, khi ông Đỗ Văn Sản thăm dò chất đất để chuẩn bị đào móng nhà tại khu tái định cư Cửa Bạc 2, ông phát hiện vật cứng nằm sâu dưới lòng đất trong phạm vi khoảng 3m², ở độ sâu chừng 30 cm so với mặt ruộng. Thay vì bỏ qua, ông dừng thi công và báo chính quyền – một lựa chọn cho thấy ý thức di sản của cộng đồng không còn là khẩu hiệu. Chính từ quyết định đó, một lát cắt đời sống thời Trần được kéo lên khỏi mặt đất.
Sáu lon sành xếp lớp: không phải ngẫu nhiên, mà là trật tự của ký ức
Nhìn vào cách sáu lon sành được sắp xếp, khó có thể tin đây là sự tình cờ. Khảo sát của bảo tàng cho thấy chúng được xếp theo hướng đông – tây, thành hai hàng trong phạm vi dài khoảng 2,2 m, rộng 0,45–0,5 m, nằm ở độ sâu khoảng 30 cm và chồng thành ba lớp so le lên nhau. Phần lớn lon được úp miệng xuống, đáy quay lên; một số chiếc úp hai miệng sát vào nhau. Đó là một trật tự có chủ ý, không phải đống phế liệu bị vùi lấp.
Đáng chú ý, bên trong các lon sành chỉ có đất, chưa phát hiện di vật khác. Điều này mở ra nhiều giả thuyết: đây có thể là nơi chôn giấu, là cấu trúc lưu trữ, hay một dạng “kho lạnh” dân gian. Câu trả lời còn bỏ ngỏ, nhưng cấu trúc rõ ràng của chúng cho thấy người xưa đã có tư duy tổ chức không gian lưu trữ rất cụ thể. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Các lon sành được xếp theo hướng đông – tây, thành hai hàng, dài khoảng 2,2 m và chồng thành ba lớp so le lên nhau”.
Di vật thế kỷ XIII-XIV kể gì về đời sống thường nhật thời Trần?
Điểm hấp dẫn nhất của phát hiện này là nó không phải kho báu vàng bạc, mà là những đồ gia dụng bình thường – thứ phản chiếu chân thực đời sống. Bảo tàng tỉnh xác định đây là những lon sành thời Trần, niên đại khoảng thế kỷ XIII–XIV, thuộc nhóm đồ gia dụng dùng trong sinh hoạt hàng ngày. Loại đồ sành này từng được dùng để đựng lương thực, thực phẩm, vận chuyển đồ đạc hoặc lưu giữ tro cốt. Nói cách khác, mỗi chiếc lon là một “dụng cụ đa năng” của gia đình trung đại.
Về hình thái, các hiện vật gồm hai loại: lon có thành đứng và lon có vai khum; một số chiếc có hoa văn khắc vạch, văn chải trên thân, chất liệu sành mịn, nung ở nhiệt độ cao, với đường kính miệng 14–20 cm, đáy 19–21 cm, cao 7–11 cm. Những con số khô khan này cho thấy kỹ thuật gốm thời Trần đã đạt độ chuẩn xác và ổn định. Quan trọng hơn, chúng chứng minh di sản gốm sứ Việt Nam không chỉ nằm ở những món đồ cung đình, mà còn ở những vật dụng “bếp núc” gắn với nhịp sống thường ngày.
Khi công trường trở thành hố khai quật: hiện đại và quá khứ gặp nhau
Không thể tách phát hiện này khỏi bối cảnh đô thị hóa. Khu vực Cửa Bạc vốn là ruộng màu Đồng Hà, có các gò đất cát trồng ngô, lạc, đậu và một số ngôi mộ; năm 2010 địa phương thu hồi đất làm khu tái định cư, đến 2016 hạ thấp một phần gò khoảng 1 m để san nền, biến khu vực thành ruộng trũng. Chính chuỗi can thiệp hiện đại này đã vô tình đưa lớp di vật thế kỷ XIII-XIV đến gần bề mặt hơn, để rồi lộ ra khi người dân đào móng nhà.
Phản ứng của cơ quan chức năng cho thấy một thái độ đúng đắn với di sản. Tối cùng ngày phát hiện, cán bộ bảo tàng đã đến hiện trường, khoanh vùng, bảo vệ khu vực, lập biên bản và tiếp nhận 6 lon sành cùng mảnh vỡ. Họ kiến nghị đưa toàn bộ hiện vật về bảo tàng để lưu giữ, bảo quản và tiếp tục nghiên cứu, đồng thời đề nghị người dân báo ngay nếu còn phát hiện hiện vật trong quá trình thi công. Đây là cách duy nhất để công trường xây dựng không trở thành “máy nghiền” lịch sử.
Giữ lại những câu chuyện dưới nền nhà
Phát hiện sáu lon sành gốm thời Trần ở Ninh Bình không phải sự kiện giật gân, nhưng là lời nhắc mạnh mẽ rằng lịch sử Việt Nam vẫn đang nằm ngay dưới chân chúng ta. Những di vật thế kỷ XIII-XIV này cho thấy đời sống thời Trần không xa lạ: người xưa cũng phải lo tích trữ lương thực, bảo quản thực phẩm, cất giữ tro cốt người thân – những mối bận tâm rất “đời”.
Từ góc nhìn di sản gốm sứ Việt Nam, đây là lời kêu gọi rõ ràng: mỗi công trình xây dựng ở miền Bắc hôm nay đều có thể là một phát hiện khảo cổ Ninh Bình ngày mai. Nếu chính quyền và người dân tiếp tục hợp tác như trong trường hợp ông Đỗ Văn Sản, chúng ta không chỉ dựng lên những ngôi nhà mới, mà còn dựng lại được bức tranh đời sống của tổ tiên. Giữ lại những chiếc lon sành ấy, thực chất là giữ lại quyền được biết mình đến từ đâu.
