Cảnh báo cũ, hiệu quả suy giảm
Cảnh báo thuốc lá là thông điệp bằng hình ảnh và chữ trên bao bì nhằm giúp người tiêu dùng nhận diện nguy cơ sức khỏe, đồng thời làm giảm sức hấp dẫn của sản phẩm, nhất là với người chưa hút. Vấn đề là công cụ này khó phát huy tác dụng nếu hình ảnh cảnh báo lặp lại quá lâu. Tại tọa đàm về người trẻ và thuốc lá tổ chức ở Hà Nội ngày 27.10, các đại biểu nêu khoảng trống trong chính sách cảnh báo, quy định về sản phẩm mới và tiếp thị trên môi trường số. Dù quy định yêu cầu thay hình ảnh định kỳ hai năm một lần, bộ sáu hình cảnh báo được dùng từ năm 2013 vẫn chưa được làm mới, khiến người xem quen mắt. Tỷ lệ người hút chú ý đến cảnh báo giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% năm 2024; đánh giá năm 2019 cũng ghi nhận hiệu quả của cả sáu mẫu đều giảm.
Đây không phải chuyện hình thức trên bao bì. Khi cảnh báo mất khả năng gây chú ý, một trong những thông tin trực tiếp nhất về rủi ro sản phẩm cũng yếu đi. Diện tích cảnh báo hiện chiếm 50% mặt chính trước và sau bao thuốc; đề xuất nâng lên 85% và thay hình ảnh định kỳ cần được xem xét trong quá trình sửa luật. Cập nhật cảnh báo không thể thay cho các biện pháp khác, nhưng để nguyên một bộ hình đã bộc lộ mức độ giảm hiệu quả sẽ khiến chính sách tụt lại trước thực tế.
Tiếp thị số mở rộng đường tiếp cận người trẻ
Thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng tạo thêm thách thức vì sản phẩm được quảng bá với hình thức đa dạng, xuất hiện tại điểm bán và lan truyền trên mạng xã hội. Nội dung quảng bá nicotine và các sản phẩm này ghi nhận hơn 3,4 tỷ lượt xem, tiếp cận khoảng 385 triệu người, trong đó có 16 triệu người dưới 18 tuổi. Những thông điệp gợi sự tò mò, cùng quan niệm sai lệch rằng sản phẩm mới ít hại hơn, khiến việc bảo vệ giới trẻ không thể chỉ dựa vào lời khuyên cá nhân hay cảnh báo trên bao bì.
Mức độ tiếp cận sản phẩm trong đời sống thường ngày càng làm rủi ro cụ thể hơn: khảo sát được nêu tại tọa đàm ghi nhận 69% trường học có điểm bán thuốc lá trong bán kính 100 m, còn 57,6% điểm bán trưng bày sản phẩm ở độ cao dưới 1 m, gần hàng hóa dành cho trẻ em. Gần 700 cơ sở y tế ghi nhận 1.224 ca nhập viện trong một năm do ảnh hưởng của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Những con số ấy cho thấy tiếp thị thuốc lá và khả năng tiếp cận không phải chuyện bên lề; chúng góp phần định hình môi trường mà thanh thiếu niên phải đối mặt.
Hoàn thiện luật phải đi cùng kiểm soát nguồn cung
Sau hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, kết quả về nhận thức và môi trường không khói thuốc cần được bảo vệ bằng quy định theo kịp sản phẩm và cách quảng bá mới. Nghị quyết 173/2024/QH15 về cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng được thực hiện từ năm 2025; đồng thời, Chính phủ đã trình Quốc hội dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật vào ngày 3/10/2026. Đây là cơ hội để biến chủ trương thành cơ chế thực thi rõ ràng, thay vì để lệnh cấm tồn tại trên giấy trong khi việc mua bán và quảng bá trái phép tiếp tục dịch chuyển lên môi trường số.
Các yêu cầu đặt ra cần đi cùng nhau: cập nhật cảnh báo, kiểm soát quảng bá và tăng cường phát hiện, xử lý hành vi sản xuất, kinh doanh, vận chuyển, quảng bá trái phép, nhất là trên mạng và các nền tảng thương mại số. Kiểm soát nguồn cung cũng cần bao gồm việc hạn chế khả năng tiếp cận quanh trường học và tại các điểm bán. Nếu chính sách chỉ nhấn mạnh trách nhiệm của người trẻ mà bỏ qua những kênh đưa sản phẩm đến tay họ, gánh nặng phòng ngừa sẽ bị đặt sai chỗ.
Bảo vệ giới trẻ cần chính sách theo kịp thực tế
Mỗi năm, Việt Nam ghi nhận hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá, gồm khoảng 84.500 ca do hút chủ động và 18.800 ca do phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Tổn hại không dừng ở người hút: 35,8% người không hút vẫn tiếp xúc với khói thuốc ngay tại nhà. Bởi vậy, đổi mới cảnh báo và chặn tiếp thị nhắm vào người trẻ không phải hai việc riêng lẻ, mà là phần thiết yếu của chính sách giảm nguy cơ cho cả cộng đồng.
Kết luận cần rõ ràng: cảnh báo sức khỏe phải được cập nhật theo chu kỳ và có đủ diện tích để người xem khó bỏ qua; quy định về thuốc lá mới phải gắn với kiểm soát nguồn cung, hoạt động bán hàng và quảng bá trái phép. Người trẻ cần được trang bị thông tin để tự bảo vệ mình, nhưng trách nhiệm lớn hơn thuộc về cơ quan quản lý và các đơn vị thực thi. Khi hình ảnh cảnh báo đã giảm sức tác động còn tiếp thị số tiếp tục mở rộng, trì hoãn hành động đồng nghĩa để khoảng trống bảo vệ kéo dài.
