ADN – ngôi sao hy vọng nhưng không phải phép màu đơn độc
Xác định hài cốt bằng ADN là quá trình dùng thông tin di truyền từ xương, răng hoặc dấu vết sinh học để đối sánh với mẫu của thân nhân và dữ liệu về người mất tích, nhằm khôi phục danh tính liệt sĩ một cách khoa học, có kiểm chứng và gắn với từng hoàn cảnh hy sinh cụ thể. ADN thường được ví như “ngôi sao của hy vọng” dẫn đường trong hành trình trả lại tên cho những người đã ngã xuống. Nhưng nếu coi phòng xét nghiệm là nơi duy nhất quyết định kết quả, chúng ta sẽ hiểu sai bản chất công việc. Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu nhấn mạnh đây là một chuỗi liên kết từ tìm kiếm, quy tập, lập hồ sơ, lấy mẫu, bảo quản, xét nghiệm đến quản lý dữ liệu, đối sánh và xác định danh tính. Chỉ cần một mắt xích yếu, toàn bộ kết quả có thể bị ảnh hưởng. Vì thế, câu chuyện danh tính liệt sĩ phải được nhìn như một hệ thống, không phải một xét nghiệm đơn lẻ.
Từ mặt đất đến phòng thí nghiệm: khi đất, xương và dữ liệu cùng lên tiếng
Trước khi nói đến pháp y phân tử hay giải trình tự gen, cần nhớ rằng manh mối đầu tiên nhiều khi nằm ngay trong lòng đất. Nhóm chuyên gia từ Đại học Georgia giới thiệu hướng nghiên cứu phân tích mẫu đất để tìm dấu vết sinh học người, hỗ trợ xác định nơi chôn cất khi mắt thường không còn thấy hài cốt. Trong thử nghiệm trên ô đất 10x10m với 125 mẫu, các mẫu có tín hiệu ADN người tập trung thành vùng trùng với vị trí chôn cất được công bố sau đó. Đây không phải công nghệ địa vật lý tìm kiếm theo nghĩa hẹp, nhưng cho thấy môi trường đất có thể trở thành bản đồ sinh học, khoanh vùng khu vực cần chú ý trước khi khai quật. Tuy vậy, đất chỉ nói cho ta biết “ở đây từng có người nằm xuống”, chứ không trả lời “đó là ai”. Để đi từ dấu vết vô danh đến danh tính liệt sĩ, chuỗi bước tiếp theo – khai quật, phân loại xương, xét nghiệm ADN và đối sánh với hồ sơ – là bắt buộc.
Khảo cổ, nhân học và pháp y phân tử: giữ từng mảnh xương, giữ từng cơ hội
Khi lực lượng quy tập bước vào một mộ tập thể, mỗi thao tác đều là quyết định không thể làm lại. Tiến sĩ Soren Blau từ Ủy ban Quốc tế về Người mất tích nhấn mạnh: quy tập hài cốt, về bản chất, là quá trình mang tính phá hủy hiện trường, nên “chúng ta cần làm đúng ngay hành động đầu tiên”. Nếu thu hồi kém chất lượng, hài cốt dễ bị trộn lẫn, mất liên hệ với hiện vật và thông tin hữu ích khác. Đó là lý do phải chụp ảnh trước khi lấy mẫu, cắt mẫu an toàn và chụp lại sau khi lấy mẫu, đồng thời ghi chép chi tiết từng vị trí xương, răng, đồ vật đi kèm. Từ kinh nghiệm của ICMP, việc phân biệt hài cốt nhiều người, mô tả đặc điểm xương và răng, gắn với hồ sơ người mất tích là nền tảng để pháp y phân tử phát huy hiệu quả. Nếu khâu hiện trường lỏng lẻo, dù công nghệ xét nghiệm tiên tiến đến đâu, kết quả vẫn có nguy cơ sai lệch hoặc không thể đối sánh.
Trong phòng xét nghiệm: ADN là chìa khóa nhưng cần đúng ổ khóa
Thách thức lớn nhất của xét nghiệm ADN trên hài cốt liệt sĩ là thời gian và môi trường đã làm mẫu suy thoái nặng. Tiến sĩ Thomas Parsons cho biết ADN người trong xương còn rất ít, bị đứt gãy thành đoạn ngắn và lẫn nhiều ADN vi sinh vật. Các nhà khoa học phân tích sâu về hai công nghệ chính: ADN ty thể và ADN nhân. ADN ty thể bền hơn, khả năng thu hồi thành công cao hơn trên mẫu xương phân hủy, nhưng lại có khả năng phân biệt cá thể thấp, dễ trùng khớp giữa nhiều người không có quan hệ huyết thống gần và chỉ truy được theo dòng mẹ. Vì vậy, kết quả ADN ty thể thường mang tính hỗ trợ, phải kết hợp với thông tin thực chứng về đơn vị, thời gian, địa điểm hy sinh. Ngay cả khi có kết quả xét nghiệm, điều đó chưa đồng nghĩa đã xác định được danh tính; mức độ tin cậy phụ thuộc vào lượng thông tin di truyền thu được và độ gần của quan hệ huyết thống.
Chuỗi liên kết đa ngành: khi khoa học đi cùng trách nhiệm lịch sử
Điểm đáng mừng là Việt Nam không đi một mình trong hành trình này. Hội thảo khoa học quốc tế về xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN quy tụ 22 đại biểu quốc tế cùng các cơ quan trong nước để trao đổi kinh nghiệm tổ chức hệ thống, bảo quản mẫu lâu dài, ứng dụng giải trình tự gen thế hệ mới, quản lý chất lượng phòng xét nghiệm và chuẩn hóa, kết nối, đối sánh dữ liệu. Tính đến nay, cả nước đã lấy mẫu từ hơn 211.000 hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN, trong khi việc lấy mẫu đối chứng từ thân nhân ngày càng cấp thiết. Điều này cho thấy xác định danh tính không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà còn là bài toán phối hợp giữa quân đội, cơ quan khoa học, địa phương và gia đình. Nếu chúng ta coi ADN là ngôi sao hy vọng, thì công nghệ địa vật lý tìm kiếm, khảo cổ, nhân học, lưu trữ hồ sơ và dữ liệu chính là bầu trời nâng đỡ ngôi sao ấy. Chỉ khi toàn bộ chuỗi liên kết vận hành chặt chẽ, mỗi liệt sĩ mới có cơ hội cao nhất được gọi đúng tên trên bia mộ.
