Một bộ ảnh, hai cách nhìn về di sản
Hanbok ở Ngọ Môn là câu chuyện về việc lựa chọn trang phục truyền thống nước ngoài làm nội dung quảng bá trong không gian gắn với di sản triều Nguyễn, nơi ý nghĩa của bối cảnh có thể định hình cách công chúng hiểu hình ảnh. Mới đây, một tiệm cho thuê áo dài và cổ phục ở Huế đăng clip người mẫu mặc hanbok, trang phục truyền thống Hàn Quốc, chụp trước khu vực di tích Ngọ Môn, Đại Nội Huế. Clip nhanh chóng nhận phản ứng trái chiều sau khi có ý kiến cho rằng trang phục ngoại quốc tại không gian di sản để quảng bá là không phù hợp, thậm chí phản cảm. Bài đăng phản ánh sự việc thu hút hơn 2.500 lượt thả tim và gần 300 bình luận. Quy mô phản hồi cho thấy đây không còn là chuyện riêng về một mẫu trang phục: công chúng đang tranh luận về điều gì nên được đặt vào khung hình của một di tích.
Những người phản đối không nhất thiết cho rằng hanbok kém giá trị; lập luận của họ là mỗi trang phục mang một câu chuyện văn hóa, còn Ngọ Môn gợi liên tưởng rõ rệt đến lịch sử cung đình Huế. Khi hai biểu tượng xuất hiện cùng nhau trong clip quảng cáo, hình ảnh có thể bị hiểu như sự gắn kết văn hóa mà người làm nội dung không chủ ý tạo ra. Vì thế, đề nghị ưu tiên áo dài và cổ phục Việt Nam tại Đại Nội có cơ sở về ngữ cảnh, dù không nên biến thành quy tắc cấm đoán mọi trang phục khác. Đây là tranh luận thời trang nhưng cũng là câu hỏi về trách nhiệm biên tập: một khung cảnh đẹp chưa chắc đã là bối cảnh phù hợp cho mọi sản phẩm.
Quyền lựa chọn trang phục không xóa đi ý nghĩa bối cảnh
Ở chiều ngược lại, nhiều người cho rằng mặc trang phục truyền thống nước ngoài để chụp ảnh di tích không có gì bất thường, miễn tuân thủ quy định. Họ viện dẫn việc người Việt mặc áo dài tại địa danh ở nước ngoài để giới thiệu văn hóa Việt, nhấn mạnh rằng giao lưu văn hóa không nên bị nhìn bằng tiêu chuẩn một chiều. Lập luận này đáng nghe: di sản không phải phông nền chỉ dành riêng cho một kiểu trang phục, và người chụp có quyền sáng tạo trong giới hạn cho phép. Tuy nhiên, quyền được chụp không đồng nghĩa mọi lựa chọn đều khôn ngoan về truyền thông. Với hoạt động kinh doanh, hình ảnh còn đại diện cho cách cửa tiệm hiểu nơi mình đang khai thác; càng gắn với di tích nổi tiếng, người làm nội dung càng cần cân nhắc thông điệp và khả năng công chúng diễn giải.
Chủ tiệm cho biết đã hỏi người có chuyên môn trước khi chụp và được trả lời rằng có thể thực hiện. Bộ ảnh ban đầu dự định chụp ở phố đi bộ trung tâm, nhưng nhóm mẫu muốn chọn khu vực Ngọ Môn vì cảnh đêm được chiếu sáng đẹp; ê-kíp cũng chụp vào chiều tối để tránh ảnh hưởng khách tham quan. Những chi tiết ấy cho thấy họ có cân nhắc về thời gian và điều kiện thực hiện, nhưng sự cho phép hoặc không gây cản trở khách chưa giải quyết hết câu hỏi về độ phù hợp văn hóa. Với các cơ sở thuê cổ phục Huế, lựa chọn bối cảnh nên được đánh giá cả về quy định, tác động tại chỗ lẫn ý nghĩa hình ảnh—trước khi máy quay bật lên, chứ không chỉ sau khi phản ứng xuất hiện.
Phản hồi cần được lắng nghe, không biến thành trừng phạt
Một cuộc tranh luận về lựa chọn hình ảnh có thể giúp cơ sở kinh doanh nhận ra những kỳ vọng của cộng đồng quanh di sản. Nhưng xúc phạm, đe dọa hay dồn ép doanh nghiệp không phải cách bảo vệ văn hóa. Chủ tiệm cho biết sau khi clip lan truyền, một số người dùng tài khoản ảo và số điện thoại gọi điện, nhắn tin xúc phạm, thậm chí đe dọa hoạt động kinh doanh; tiệm cũng nhận nhiều đánh giá một sao trên Google Maps. Phản biện nên tập trung vào quyết định và tác động của nội dung, thay vì nhắm vào cá nhân hoặc dùng đánh giá để trừng phạt. Nếu không giữ ranh giới đó, cuộc trao đổi về ứng xử với di tích sẽ bị lấn át bởi hành vi công kích, khiến người làm nghề chỉ còn cách phòng thủ thay vì học hỏi.
Chủ tiệm cho biết đã trình báo công an về việc bị tấn công mạng và xúc phạm danh dự, nhân phẩm; sau sự việc, tiệm sẽ không chụp trang phục nào ngoài áo dài truyền thống tại khu vực di tích, di sản Huế. Lãnh đạo ngành văn hóa, thể thao và du lịch thành phố cho biết sẽ kiểm tra lại thông tin sự việc. Đây là những bước tiếp theo đáng chú ý: một mặt, cần làm rõ các hành vi quấy rối; mặt khác, việc rà soát thông tin có thể giúp xác định yêu cầu và cách ứng xử phù hợp ở địa điểm di sản. Lựa chọn mới của cửa tiệm có thể tránh lặp lại tranh cãi, nhưng giải pháp bền vững hơn là hướng dẫn rõ ràng để người kinh doanh biết đâu là giới hạn, thay vì để mỗi vụ việc phải trả lời câu hỏi ấy bằng khủng hoảng.
Sáng tạo tốt bắt đầu từ sự thấu hiểu nơi chốn
Vụ việc không nên được rút gọn thành kết luận rằng hanbok không được xuất hiện ở Ngọ Môn, cũng không thể xem mọi phản ứng là định kiến với văn hóa nước ngoài. Câu hỏi hữu ích hơn là người làm nội dung đã hiểu bối cảnh di sản đến đâu, hình ảnh có nguy cơ gây hiểu nhầm gì và cách quảng bá có thể tôn trọng cả trang phục lẫn địa điểm hay không. Một cửa tiệm có thể giới thiệu nhiều dòng trang phục, nhưng không phải sản phẩm nào cũng cần được đặt trước cùng một biểu tượng lịch sử. Khi chọn nơi chụp ảnh di tích, tính hợp lệ là điểm khởi đầu; sự phù hợp, thái độ với di sản và cách giải thích ý tưởng mới quyết định nội dung có thuyết phục hay không.
Bài học dành cho người kinh doanh cổ phục không phải là ngừng sáng tạo mà là làm sáng tạo có chủ đích: tìm hiểu quy định, tham khảo nhiều góc nhìn, cân nhắc bối cảnh và chuẩn bị cách trả lời góp ý. Cộng đồng cũng cần phản biện bằng lý lẽ, không bằng đe dọa hay công kích. Khi hai phía giữ được những giới hạn ấy, tranh luận thời trang có thể mở ra hiểu biết tốt hơn về cách chia sẻ không gian di sản. Tôn trọng không đồng nghĩa khép cửa với giao lưu văn hóa; đó là biết rằng một địa điểm có lịch sử riêng và lựa chọn cách xuất hiện trong đó với sự cân nhắc tương xứng.
