Xen lẫn hai thứ tiếng không đồng nghĩa với chậm nói
Xen lẫn ngôn ngữ là việc trẻ dùng từ hoặc chuyển đổi qua lại giữa tiếng Việt và tiếng Anh trong giao tiếp, hiện tượng thường gặp khi trẻ tiếp xúc với cả hai thứ tiếng và tự nó không cho thấy trẻ bị rối loạn ngôn ngữ. Nhiều cha mẹ nghe con nói pha trộn liền nhắc con chỉ dùng tiếng Việt hoặc lo con “mất gốc”. Nhưng trẻ xen lẫn tiếng Việt tiếng Anh chưa đủ để kết luận trẻ chậm nói ở trẻ em. Theo chuyên gia giáo dục Sang Đỗ, việc trẻ trộn từ hay chuyển đổi giữa hai thứ tiếng không mặc nhiên là dấu hiệu rối loạn ngôn ngữ. Nếu trẻ biết một khái niệm qua tiếng Anh nhưng ít gặp cách gọi tiếng Việt, trẻ có thể dùng từ tiếng Anh vì đó là từ sẵn có trong vốn từ của mình. Đây thường là khác biệt về vốn từ theo từng ngôn ngữ, không phải bằng chứng tiếng Anh làm suy giảm tiếng Việt.
Phân biệt xen lẫn ngôn ngữ với thiếu cơ hội học tiếng Việt
Điều đáng quan tâm không phải trẻ học bao nhiêu tiếng Anh, mà là trẻ có đủ cơ hội nghe, nói, đọc và viết tiếng Việt hay không. Học ngoại ngữ sớm và thiếu điều kiện phát triển ngôn ngữ mẹ đẻ là hai chuyện khác nhau, không nên gộp làm một. Trẻ có thể nói tiếng Anh tốt về một chủ đề vì thường xuyên gặp chủ đề ấy bằng tiếng Anh, trong khi vốn từ tiếng Việt tương ứng chưa được bồi đắp. Đó là lý do việc xen từ đôi khi phản ánh môi trường sử dụng ngôn ngữ không cân bằng, chứ không tự nó chứng minh trẻ chậm phát triển. Cha mẹ nên nhìn vào cách con giao tiếp trong nhiều tình huống và những cơ hội con có để dùng tiếng Việt. Nếu trẻ ít đọc sách, ít trò chuyện hoặc ít được khuyến khích diễn đạt ý tưởng bằng tiếng mẹ đẻ, cần bổ sung những cơ hội ấy thay vì vội quy lỗi cho việc học ngoại ngữ.
Tạo môi trường để tiếng Việt và tiếng Anh cùng phát triển
Học ngoại ngữ sớm không phải nguyên nhân gây chậm nói nếu trẻ vẫn được tiếp xúc đầy đủ với tiếng Việt; các nghiên cứu về phát triển song ngữ không ủng hộ việc cho rằng bản thân việc học hai ngôn ngữ gây ra rối loạn ngôn ngữ. Thay vì cấm con dùng từ tiếng Anh, cha mẹ có thể hỏi: “Con có biết ý đó nói bằng tiếng Việt thế nào không?”. Cách hỏi này giúp trẻ tìm từ mà không biến cuộc trò chuyện thành lời trách mắng. Cùng con đọc sách, kể chuyện, trao đổi về nội dung đã đọc và khuyến khích con viết lại suy nghĩ cũng là những cách thiết thực để mở rộng vốn từ và rèn khả năng trình bày. Khi phù hợp với khả năng của trẻ, gia đình có thể trò chuyện về cùng một chủ đề bằng cả hai ngôn ngữ. Mục tiêu không phải bắt con nói hoàn hảo cả hai thứ tiếng ngay lập tức, mà là cho con đủ dịp sử dụng từng ngôn ngữ.
Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn?
Xen lẫn từ không phải tiêu chí duy nhất để đánh giá phát triển ngôn ngữ trẻ. Nếu cha mẹ thấy con gặp khó khăn kéo dài trong giao tiếp hoặc khả năng diễn đạt khiến gia đình lo ngại, nên tìm tư vấn từ người có chuyên môn thay vì tự kết luận nguyên nhân là học tiếng Anh. Trẻ thực sự gặp khó khăn về ngôn ngữ có thể cần được đánh giá và hỗ trợ phù hợp; một trung tâm tại Vĩnh Long đã sử dụng các phương pháp chuyên biệt giúp hàng trăm trẻ cải thiện khả năng giao tiếp. Hỗ trợ chuyên môn không có nghĩa là phải ngừng cho trẻ học ngoại ngữ, mà giúp xác định nhu cầu của con và hướng dẫn gia đình cách đồng hành. Tóm lại, trẻ xen lẫn tiếng Việt và tiếng Anh thường là biểu hiện đa ngôn ngữ bình thường, không phải dấu hiệu chậm nói chỉ vì trẻ dùng hai thứ tiếng. Hãy nuôi dưỡng tiếng Việt, tiếp tục tạo cơ hội học ngoại ngữ và tìm đánh giá chuyên môn khi có lo ngại thực sự.
