Từ khai thác tài nguyên sang tổ chức không gian phát triển
Kinh tế biển Việt Nam là tổng thể các hoạt động sản xuất, dịch vụ và sinh kế diễn ra trên biển, ven biển và những khu vực gắn với biển, được tổ chức để tạo giá trị trong giới hạn sinh thái. Nghị quyết 20-NQ/TW, do Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ban hành ngày 28/7/2026, đặt mục tiêu xây dựng Việt Nam thành quốc gia biển mạnh. Điểm đáng chú ý không phải là lời kêu gọi khai thác nhiều hơn, mà là yêu cầu quản trị và sử dụng hiệu quả không gian biển, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm nền tảng.
Sự chuyển hướng này xuất phát từ khoảng cách giữa tiềm năng và kết quả. Sau tám năm thực hiện chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển, cảng biển, khu kinh tế, khu công nghiệp và đô thị ven biển đã được đầu tư, nhưng năng suất, chất lượng, sức cạnh tranh, công nghệ, nhân lực và năng lực quản trị vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Nếu tiếp tục để mỗi ngành lập kế hoạch riêng, nguồn lực dễ bị chia nhỏ và các hoạt động tranh giành những vùng biển thuận lợi. Vì vậy, Nghị quyết 20 có ý nghĩa nhất khi được hiểu là một thay đổi trong cách ra quyết định, chứ không chỉ là danh sách ngành cần mở rộng.
Quy hoạch không gian biển phải điều phối, không chỉ phân vùng
Quy hoạch không gian biển chỉ phát huy tác dụng khi trở thành cơ chế phối hợp giữa các lợi ích và hoạt động, thay vì một bản đồ chia khu cho từng ngành. Quốc hội đã thông qua Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, vào ngày 28/6/2024. Nghị quyết 20 tiếp tục đòi hỏi phát triển toàn diện không gian biển quốc gia, tăng cường điều phối liên ngành và liên vùng. Điều đó buộc nhà hoạch định phải nhìn đồng thời vào vùng ven bờ, vùng khơi, đất liền, môi trường, quốc phòng, an ninh và nhu cầu xã hội.
Một vùng biển có thể phù hợp cùng lúc với cảng, điện gió, nuôi biển và hoạt động thủy sản; lựa chọn một mục đích duy nhất có thể bỏ phí giá trị hoặc đẩy chi phí xung đột sang cộng đồng khác. Quy hoạch vì thế cần dựa trên dữ liệu, đánh giá sức chịu tải và được cập nhật khi điều kiện thay đổi. Nhưng phê duyệt quy hoạch chưa đủ: kế hoạch phải được chuyển thành cơ chế quản trị có trách nhiệm rõ ràng, khả năng điều phối thực tế và cách giải quyết xung đột. Đây là phép thử quyết định xem tư duy tích hợp có đi vào đời sống hay vẫn nằm trên giấy.
Cảng, logistics và năng lượng ngoài khơi cần đi cùng nhau
Nghị quyết nhấn mạnh những hướng phát triển có thể kéo theo cả chuỗi hoạt động, trong đó có cảng biển, vận tải, logistics và năng lượng ngoài khơi. Một cảng hiện đại khó tạo đủ hiệu quả nếu thiếu đội tàu, dịch vụ vận tải, logistics và công nghiệp hỗ trợ. Tương tự, điện gió ngoài khơi sẽ khó hình thành hệ sinh thái giá trị cao nếu Việt Nam còn phụ thuộc nhiều vào công nghệ, thiết bị và năng lực triển khai từ bên ngoài. Bởi vậy, phát triển từng dự án riêng lẻ không thể thay thế việc xây dựng các năng lực bổ trợ trong nước.
Các mốc đến năm 2030 cho thấy tham vọng gắn với kết quả cụ thể: GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển phấn đấu đóng góp trên 70% GDP cả nước, tăng trưởng GRDP bình quân đạt trên 11% mỗi năm; đội tàu biển Việt Nam đảm nhận 20% vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu và chi phí logistics giảm xuống dưới 12% GDP. Những con số này chỉ có ý nghĩa nếu tăng trưởng đồng thời bảo vệ hệ sinh thái, đa dạng sinh học và sinh kế lâu dài của cư dân ven biển. Với người dân, thành công còn phải được đo bằng đời sống vùng ven biển, hải đảo được nâng lên và văn hóa biển được gìn giữ.
Nguồn lực và công nghệ quyết định khả năng thực thi
Từ mục tiêu đến kết quả cần một lựa chọn đầu tư có trọng tâm. Nhà nước được yêu cầu tập trung nguồn lực vào quy hoạch, hạ tầng kết nối và những lĩnh vực dẫn dắt, đồng thời hoàn thiện cơ chế đầu tư, phân chia rủi ro và bảo đảm chính sách ổn định. Cùng lúc, Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hàng hải từ thiết kế, đóng tàu, sản xuất thiết bị, nghiên cứu khoa học đến đào tạo nhân lực và chuyển đổi số. Đây không phải phần phụ của chính sách biển: năng lực trong nước sẽ quyết định giá trị được giữ lại từ cảng, đội tàu và năng lượng ngoài khơi.
Nghị quyết đặt tầm nhìn đến năm 2045 là Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, giàu từ biển và phát triển bền vững từ biển. Con đường tới đó đòi hỏi tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, xác định rõ trách nhiệm tổ chức thực hiện và tạo bước tiến về tự chủ khoa học, công nghệ. Kinh tế biển Việt Nam sẽ khó trở thành động lực tăng trưởng nếu quy hoạch không kết nối được các ngành, hoặc nếu công nghệ chủ chốt vẫn phụ thuộc bên ngoài. Trọng tâm của Nghị quyết 20 vì thế nằm ở năng lực phối hợp và thực thi: quản trị tốt không gian biển để đầu tư đúng chỗ, liên kết đúng chuỗi và bảo đảm lợi ích phát triển không đánh đổi tương lai của cộng đồng.
