Từ người bạn cùng lớp đến “cứu tinh” thầm lặng
Học sinh trở thành “cứu tinh” của bạn bè khi được trang bị kỹ năng nhận diện, lắng nghe và kết nối những bạn đang gặp khó khăn tâm lý với các kênh hỗ trợ phù hợp trong nhà trường và cộng đồng, thông qua các chương trình hỗ trợ bạn bè được thiết kế bài bản, giúp các em can thiệp sớm mà không phải đóng vai chuyên gia sức khỏe tâm thần. Khi một học sinh rơi vào khủng hoảng, người đầu tiên thấy bạn mình thay đổi thường không phải phụ huynh hay giáo viên, mà là đứa bạn ngồi cạnh, chơi chung mỗi ngày. Trong bối cảnh nhu cầu hỗ trợ tâm lý học sinh tăng mạnh và hệ thống tham vấn học đường còn nhiều khoảng trống, bỏ mặc học sinh tự xoay xở đồng nghĩa với việc chúng ta chấp nhận rủi ro. Trao quyền cho bạn bè hỗ trợ nhau không phải giải pháp phụ, mà là tuyến phòng thủ đầu tiên cho sức khỏe tâm thần tuổi đến trường.
Vì sao cần chương trình hỗ trợ bạn bè ngay trong trường học?
Các khảo sát về hỗ trợ tâm lý học sinh cho thấy tỷ lệ các em vượt ngưỡng bất ổn đã chạm tới gần 4/10 trong một mẫu 409 học sinh – con số đủ để gióng lên hồi chuông báo động. Áp lực học tập, kỳ vọng gia đình, cộng với môi trường sống nhiều biến động khiến sức khỏe tâm thần học sinh bị bào mòn từng ngày. Thế nhưng, hệ thống tham vấn tâm lý học đường lại đang vận hành với giáo viên kiêm nhiệm, phòng tư vấn thiếu, sức khỏe tâm thần chưa được tích hợp đầy đủ trong dịch vụ y tế nhà trường và vẫn bị cộng đồng kỳ thị. Trong bối cảnh đó, những chương trình hỗ trợ bạn bè như mô hình “Tôi hỗ trợ bạn tôi” xuất hiện không phải như một hoạt động ngoại khóa trang trí, mà như một cấu phần bắt buộc để lấp khoảng trống bảo vệ sức khỏe tâm thần học sinh. Nếu nhà trường không nhanh chóng chấp nhận học sinh là nhân tố chủ chốt trong mạng lưới hỗ trợ, chúng ta sẽ tiếp tục xử lý khủng hoảng muộn màng, thay vì phòng ngừa sớm.
Nhìn – lắng nghe – kết nối: học sinh làm được gì và không nên làm gì?
Điểm mạnh của các chương trình hỗ trợ bạn bè là thẳng thắn thừa nhận: học sinh không phải chuyên gia tâm lý, nhưng các em có thể đóng vai “người sơ cứu” tinh tế. Mô hình “Tôi hỗ trợ bạn tôi” dùng nguyên tắc sơ cứu tâm lý với ba bước Nhìn – lắng nghe – kết nối. Nhìn để nhận diện dấu hiệu bất ổn: bạn ít nói hơn hẳn, bỏ ăn, học sa sút, dễ nổi nóng hoặc thu mình. Lắng nghe để tạo một không gian an toàn, không phán xét, nơi bạn có thể nói về nỗi sợ, áp lực, tổn thương. Và quan trọng nhất, kết nối – đưa bạn đến giáo viên phụ trách, phòng tham vấn, hay dịch vụ chuyên sâu bên ngoài. Mục tiêu được nêu rất rõ: “Không phải để trẻ trở thành chuyên gia mà để các em biết cách lắng nghe, trấn an và kết nối bạn bè đến nguồn hỗ trợ phù hợp, đồng thời bảo vệ bản thân”. Ranh giới đó cần được nhắc đi nhắc lại, để học sinh không ôm hết gánh nặng cảm xúc của bạn, cũng không đánh đồng sự thấu cảm với “chẩn đoán”.
Thay đổi tên gọi, phá bỏ kỳ thị: bài học từ một trường tình thương
Một rào cản lớn của hỗ trợ tâm lý học sinh là chính ngôn ngữ chúng ta dùng để nói về sức khỏe tâm thần. Ở một trường tình thương, phụ trách nhà trường thẳng thắn chia sẻ rằng học sinh “rất dị ứng với từ ‘tâm thần’” và sợ bước vào “văn phòng” vì liên tưởng đến nơi bị phạt. Các em có thể bị trêu chọc “mày bị tâm thần rồi” nếu vào phòng tham vấn. Cách đáp trả ở đây không phải bỏ cuộc, mà là sáng tạo: đổi tên mô hình thành “Cùng bạn vui sống”, phòng tư vấn trở thành “Phòng bước đi cùng em” – những tên gọi gieo cảm giác đồng hành, không phán xét. Đó là một lựa chọn mang tính chính trị của ngôn ngữ: thay vì để từ ngữ củng cố kỳ thị, nhà trường chủ động dùng ngôn từ chữa lành. Với học sinh có hoàn cảnh gia đình khó khăn, nghèo đói và rào cản xã hội chồng chất, việc xây dựng không gian thân thiện để nói về cảm xúc không phải chuyện bề ngoài, mà là điều kiện tối thiểu để các em dám bước vào hỗ trợ.
Từ thí điểm đến chính sách: nếu coi học sinh là hạt nhân hỗ trợ
Điều đáng chú ý là mô hình “Tôi hỗ trợ bạn tôi” không dừng lại ở vài buổi truyền thông rồi kết thúc. Sau khi thí điểm tại một số trường ở Lào Cai và TP.HCM với nhiều kết quả tích cực, đề xuất là đưa mô hình vào kế hoạch năm học chính thức, có ngân sách duy trì và ít nhất 2–3 giáo viên được đào tạo bài bản tại mỗi trường. Đó là bước chuyển từ hoạt động dự án sang chính sách nhà trường, giúp hỗ trợ tâm lý học sinh không còn phụ thuộc vào một vài cá nhân tâm huyết. Kết quả thí điểm cho thấy học sinh tham gia cảm thấy vui vẻ, lạc quan hơn, bớt căng thẳng; biết gọi tên, kiểm soát cảm xúc; cởi mở hơn trong chia sẻ và lắng nghe; phát triển kỹ năng xã hội và cảm nhận rõ sự quan tâm của thầy cô. Nếu chúng ta nghiêm túc coi những chương trình hỗ trợ bạn bè là hạ tầng tinh thần của nhà trường, thì việc mở rộng mạng lưới phụ huynh, duy trì cơ chế chuyển gửi ca khó ra ngoài, và nhân rộng các mô hình tương tự cần được đặt lên bàn như một ưu tiên chiến lược, không phải một phong trào nhất thời.
