Quy mô vốn không đồng nghĩa với giá trị tạo ra
Vốn ngoại là nguồn lực đầu tư từ các nhà đầu tư nước ngoài vào hoạt động sản xuất, kinh doanh và phát triển tại một nền kinh tế; tác động của dòng vốn phụ thuộc vào mức độ nó giúp nâng năng suất, năng lực công nghệ và giá trị tạo ra trong nước. Vì vậy, lượng vốn đăng ký lớn không thể tự nó chứng minh Việt Nam đang tiến lên các khâu cao hơn của chuỗi giá trị.
Tại chương trình CEO 500 trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu, chiều 26/10, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.HCM, kêu gọi đổi mới cách thu hút vốn nước ngoài: dòng vốn cần hỗ trợ Việt Nam làm chủ công nghệ, tăng năng suất và phát triển doanh nghiệp có sức cạnh tranh toàn cầu. Đây là một chuyển hướng cần thiết. Nếu thành công chỉ được tính bằng số dự án hay quy mô vốn, chính sách có thể bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn: doanh nghiệp trong nước học được gì, làm chủ công đoạn nào và giữ lại bao nhiêu giá trị?
Khoảng cách nằm ở công nghệ và năng lực nội địa
Số liệu được ông Huân nêu cho thấy độ lớn của dòng vốn và khoảng cách về năng lực trong nước cần được xem xét cùng nhau. Trong chín tháng đầu năm 2026, vốn đầu tư nước ngoài đăng ký đạt 50,36 tỷ USD, còn vốn thực hiện là 21,07 tỷ USD. Cùng kỳ, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đóng góp 80,7% kim ngạch xuất khẩu hàng hóa. Tuy nhiên, tỷ trọng xuất khẩu cao chưa đồng nghĩa doanh nghiệp Việt đã nắm các khâu có giá trị cao.
Hai chỉ dấu về năng lực công nghệ càng nhấn mạnh vấn đề: OECD ghi nhận nghiên cứu và phát triển chiếm khoảng 1,9% tổng vốn đầu tư trong các dự án FDI mới được công bố giai đoạn 2020–2024; báo cáo Ngân hàng Thế giới công bố năm 2024 cho thấy lao động kỹ năng cao chỉ chiếm khoảng 5% nhân lực ngành chế biến, chế tạo. Những dữ kiện này khiến mục tiêu thu hút đầu tư cần vượt khỏi mở rộng sản xuất. Vốn cần đi cùng nghiên cứu, đào tạo kỹ sư, hợp tác công nghệ và nâng cấp nhà cung ứng trong nước.
Trung tâm Tài chính quốc tế phải điều phối, không chỉ dẫn vốn
Trung tâm Tài chính quốc tế tại TP.HCM được kỳ vọng trở thành đầu mối kết nối và điều hướng vốn quốc tế đến những ngành có khả năng tạo giá trị gia tăng cao, đồng thời gắn đầu tư với công nghệ, nhân lực, nghiên cứu và chuỗi cung ứng nội địa. Kỳ vọng này chỉ có ý nghĩa nếu trung tâm giúp xác định khoảng trống công nghệ, lựa chọn nhà đầu tư phù hợp và liên kết vốn với các năng lực bổ trợ, thay vì dừng ở vai trò tạo thêm một kênh huy động.
Các hướng được nêu gồm trí tuệ nhân tạo và hạ tầng số, bán dẫn, robot và tự động hóa, công nghệ sinh học, năng lượng sạch, vật liệu tiên tiến và tài chính số; công nghệ lượng tử thuộc tầm nhìn chuẩn bị dài hạn. Nhưng tên ngành không bảo đảm kết quả. Cần xác định cụ thể Việt Nam có thể phát triển khâu nào—như thiết kế chip, giải pháp AI, linh kiện hay sở hữu công nghệ—rồi gắn vốn với chuyên gia, phòng thí nghiệm, thương mại hóa và khách hàng. Thành công nên được đo bằng năng lực doanh nghiệp và giá trị nội địa tăng lên, không chỉ bằng vốn huy động.
Muốn vốn chất lượng cao, phải làm nền tảng đáng tin cậy
Nhà đầu tư dài hạn cần chính sách ổn định, minh bạch và nhất quán; hạ tầng đồng bộ, nguồn điện tin cậy; cùng lực lượng lao động đủ chuyên môn cho tài chính và công nghệ cao. Nguyên Đại sứ Mỹ tại Việt Nam Marc Knapper nhấn mạnh ba trụ cột là ổn định, minh bạch chính sách, hạ tầng và nhân lực; ông cũng đề xuất TP.HCM đơn giản hóa thủ tục, tăng minh bạch và tạo thuận lợi qua cơ chế một cửa. Đây không phải phần việc phụ trợ cho thu hút đầu tư, mà là điều kiện để dự án chất lượng cao có thể được triển khai và mở rộng.
Thành phố cũng cần công khai định hướng phát triển, danh mục dự án và lĩnh vực ưu tiên để nhà đầu tư có cơ sở lựa chọn thời điểm, quy mô và cách thức tham gia. Trung tâm Tài chính quốc tế có thể giúp nối các ưu tiên ấy với dòng vốn, nhưng không thể thay thế cải cách thể chế, hạ tầng hay đào tạo. Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ thu hút vốn bằng mọi giá sang thu hút vốn có cam kết về công nghệ, đào tạo và liên kết doanh nghiệp nội địa. Khi đó, quy mô vốn ngoại mới có cơ hội chuyển thành giá trị gia tăng thực chất.
