PPP cho cao tốc Bắc Nam: lựa chọn mang tính bước ngoặt
Đề xuất mở rộng cao tốc Bắc Nam phía Đông theo mô hình PPP là kế hoạch huy động vốn tư nhân để nâng cấp 18 đoạn tuyến trên hành lang Hà Nội – TP.HCM, nhằm tăng năng lực lưu thông, hoàn thiện quy hoạch 6 làn xe và hoàn vốn bằng thu phí đường bộ trong 15–20 năm, qua đó giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước và đẩy nhanh tiến độ mở rộng hạ tầng giao thông. Điểm đáng chú ý là Bộ Xây dựng không tiếp cận dự án như một gói đầu tư công truyền thống, mà coi đây là phép thử quy mô lớn cho mô hình PPP trong các dự án giao thông chiến lược. Với tổng chiều dài khoảng 1.144km trên trục Hà Nội – TP.HCM, cao tốc Bắc Nam trở thành “phòng thí nghiệm” cho cách làm mới: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, còn nhà đầu tư tư nhân chia sẻ rủi ro và quyền thu phí đường bộ trên tuyến huyết mạch.
Cấu trúc dự án: chia nhỏ để dễ kiểm soát rủi ro
Thay vì một siêu dự án duy nhất, Bộ Xây dựng chủ động chia nhỏ cao tốc Bắc Nam thành các dự án thành phần với cấu trúc tài chính khác nhau – đây là quyết định hợp lý nếu muốn mô hình PPP khả thi trên thực tế. Ba đoạn Diễn Châu – Bãi Vọt, Nha Trang – Cam Lâm và Cam Lâm – Vĩnh Hảo hiện do nhà đầu tư thu phí đường bộ sẽ được tách thành ba dự án độc lập, mức hỗ trợ ngân sách (nếu có) sẽ phụ thuộc hợp đồng PPP đã ký, lưu lượng xe và phân tích tài chính chi tiết từng đoạn. Trong khi đó, 15 đoạn đã đầu tư công và đang thu phí bởi Nhà nước được gom thành hai dự án PPP lớn: Mai Sơn – Cam Lộ ở phía Bắc và Quảng Ngãi – Dầu Giây ở phía Nam, với thời gian hoàn vốn ước tính lần lượt khoảng 20 năm và 15 năm. Cách thiết kế này cho phép nhà đầu tư nhìn thấy dòng tiền thu phí tương đối rõ ràng, đồng thời Nhà nước tránh phải bổ sung vốn ngân sách cho các đoạn đã hoàn chỉnh hạ tầng.
Tài chính và thu phí: giảm gánh ngân sách nhưng phải minh bạch
Cốt lõi của đề xuất là dùng thu phí đường bộ để hoàn vốn trong khung thời gian 15–20 năm, thay vì tiếp tục mở rộng cao tốc Bắc Nam bằng vốn đầu tư công. Theo báo cáo, tổng mức đầu tư sơ bộ cho toàn bộ phương án PPP khoảng 178.357 tỷ đồng, trong đó hai dự án PPP lớn Mai Sơn – Cam Lộ và Quảng Ngãi – Dầu Giây có tổng mức đầu tư sơ bộ lần lượt 72.186 tỷ và 78.223 tỷ đồng. Đây là con số đủ lớn để nếu dồn vào ngân sách sẽ gây áp lực đáng kể lên cân đối chi đầu tư công. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Kết quả nghiên cứu sơ bộ cho thấy phương án đầu tư mở rộng cao tốc Bắc Nam theo mô hình PPP có tính khả thi”. Tuy vậy, tính khả thi tài chính không chỉ nằm ở con số dự báo mà còn phụ thuộc vào cơ chế thu phí rõ ràng, hợp đồng PPP phân bổ rủi ro minh bạch và khả năng giám sát độc lập, nếu không, người dân sẽ phải trả giá bằng mức phí cao trong thời gian dài mà chất lượng dịch vụ chưa chắc tương xứng.
Vì sao phải làm sớm và những bước đi tiếp theo
Một điểm thể hiện tư duy chủ động của Bộ Xây dựng là đề nghị đẩy nhanh thời điểm mở rộng cao tốc, thay vì chờ đến giai đoạn 2040–2045 như khung đã báo cáo Quốc hội trước đây. Lý do không chỉ là nhu cầu giao thông tăng nhanh, mà còn vì phương án đầu tư và giải phóng mặt bằng cho từng đoạn đã được Quốc hội chấp thuận ở quy mô đủ lớn, tạo điều kiện triển khai mở rộng sớm mà không phải làm lại từ đầu. Theo đề xuất, Chính phủ sẽ báo cáo Quốc hội điều chỉnh nội dung liên quan thời điểm mở rộng, đồng thời xin phép được lập và phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi mà không phải quay lại bước quyết định chủ trương đầu tư, nhằm rút ngắn thủ tục và tiến độ. Sau khi các báo cáo nghiên cứu khả thi được phê duyệt, Bộ Xây dựng sẽ tổ chức lựa chọn nhà đầu tư theo quy định – đây sẽ là “bài kiểm tra” năng lực thị trường vốn tư nhân đối với các dự án giao thông quy mô lớn.
Đánh giá tổng thể: PPP là hướng đi đúng, nhưng không phải không rủi ro
Nhìn tổng thể, việc mở rộng cao tốc Bắc Nam theo mô hình PPP là bước đi đúng nếu Việt Nam muốn mở rộng hạ tầng giao thông mà không làm ngân sách thêm căng thẳng. Mô hình PPP cho phép chia sẻ rủi ro, huy động nguồn lực xã hội và gắn trách nhiệm nhà đầu tư với chất lượng vận hành tuyến. Tuy nhiên, lịch sử các dự án giao thông theo hình thức thu phí đường bộ cho thấy rủi ro lớn nhất không nằm ở kỹ thuật, mà ở thiết kế hợp đồng và giám sát thực thi. Nếu cơ chế PPP được xây dựng trên nền minh bạch, phân chia lợi ích hợp lý và có kênh phản hồi hiệu quả từ người sử dụng, cao tốc Bắc Nam có thể trở thành hình mẫu cho mở rộng hạ tầng bằng vốn ngoài ngân sách. Ngược lại, nếu để các hợp đồng mập mờ, thời gian thu phí kéo dài mà không gắn với chất lượng dịch vụ, mô hình PPP sẽ mất uy tín, khiến những dự án giao thông sau này khó thu hút nhà đầu tư. Đề xuất của Bộ Xây dựng mở ra cơ hội, nhưng chất lượng triển khai mới là yếu tố quyết định.
