Tài trợ nghiên cứu phải dẫn tới năng lực công nghệ
Các dự án bán dẫn trong chương trình NEXUS là những nhiệm vụ nghiên cứu chung Việt Nam – Nhật Bản, được thiết kế để đi xa hơn công bố học thuật, hướng tới nguyên mẫu, sở hữu trí tuệ và đào tạo nhân lực. Đây là trọng tâm đáng chú ý của thỏa thuận được trao tại Tokyo ngày 9/11/2026: Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản đã công bố tài trợ cho 11 dự án nghiên cứu thuộc chương trình NEXUS. Các nhiệm vụ được lựa chọn trong giai đoạn 2025–2026, với 11 nhóm nghiên cứu chung gồm 22 nhà khoa học hai nước. Giá trị của hợp tác Việt Nhật vì thế không nên chỉ được đo bằng số đề tài hay bài báo. Phép thử lớn hơn là liệu các nhóm có thể biến nghiên cứu chip thành sản phẩm thử nghiệm và năng lực kỹ thuật có thể tiếp tục phát triển trong nước hay không.
Tổng nguồn lực đồng tài trợ gần 500 tỷ đồng: phía Nhật Bản góp 2,6 tỷ yên, tương đương khoảng 430 tỷ đồng, còn Việt Nam đối ứng 67 tỷ đồng. Quy mô này tạo điều kiện cho nghiên cứu có chiều sâu, nhưng tiền tài trợ tự nó không bảo đảm kết quả. Điểm đáng giá trong thiết kế chương trình là kết nối các công đoạn từ thiết kế vi mạch, chế tạo mẫu thử đến đo lường và đánh giá công nghệ. Nếu chuỗi công việc ấy vận hành liền mạch, hợp tác mới có thể giúp các nhóm tích lũy kinh nghiệm thực hành, thay vì dừng ở trao đổi học thuật.
Từ chip AI đến vật liệu và cảm biến
Danh mục nghiên cứu trải rộng từ chip trí tuệ nhân tạo công suất thấp, linh kiện điện tử thế hệ mới đến công nghệ bán dẫn, vật liệu và quy trình chế tạo bán dẫn hợp chất. Các nhóm còn phát triển cảm biến phát hiện đột biến DNA, vật liệu bán dẫn hai chiều và thiết bị vi cơ điện tử phục vụ cảm biến thông minh, năng lượng bền vững. Sự đa dạng này có thể giúp hợp tác tạo ra năng lực ở nhiều mắt xích, thay vì đặt cược toàn bộ vào một dòng chip duy nhất. Tuy nhiên, trải rộng cũng đặt ra yêu cầu chọn rõ hướng ưu tiên: từng dự án cần chứng minh kết quả kỹ thuật, khả năng lặp lại và lộ trình phát triển tiếp theo. Nguyên mẫu có ý nghĩa khi nó giúp kiểm chứng thiết kế, vật liệu hoặc quy trình; nếu thiếu bước đánh giá và khai thác tiếp, sản phẩm mẫu dễ trở thành điểm kết thúc thay vì khởi đầu.
Bối cảnh khiến lựa chọn này cấp thiết là chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu đang tái cấu trúc, trong khi Việt Nam còn thiếu nhân lực trình độ cao. Nhật Bản có thế mạnh về vật liệu, thiết bị và kỹ thuật chính xác; Việt Nam có lực lượng lao động trẻ, ngành điện tử mở rộng và năng lực thiết kế vi mạch đang phát triển. Kết hợp hai phía có thể mở rộng cơ hội học hỏi ở các công đoạn cốt lõi. Nhưng lợi thế bổ trợ chỉ trở thành năng lực quốc gia nếu tri thức được chuyển giao qua công việc thực tế, đội ngũ trong nước tham gia đủ sâu và kết quả nghiên cứu được giữ lại dưới dạng kỹ năng, quy trình hoặc tài sản sở hữu trí tuệ.
Thước đo tiếp theo: làm chủ quy trình, không chỉ nhận tài trợ
Chương trình đặt trọng tâm vào sản phẩm nguyên mẫu, tài sản sở hữu trí tuệ và đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao. Đó là hướng đi đúng, bởi làm chủ công nghệ đòi hỏi khả năng thiết kế, chế tạo thử, đo lường và đánh giá, chứ không chỉ tiếp cận kiến thức bên ngoài. Một thỏa thuận liên quan đến hỗ trợ thiết kế, chế tạo thử và đánh giá chip theo mô hình MPW tại Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn cũng mở thêm cơ hội kiểm chứng thiết kế trước khi tiến tới sản xuất. Mô hình này có thể giúp nhiều thiết kế dùng chung một tấm wafer và chia sẻ chi phí thử nghiệm. Dẫu vậy, khả năng làm chủ không thể xác nhận bằng văn kiện hay mẫu thử đơn lẻ; cần nhìn vào việc nhóm nghiên cứu trong nước có tiếp tục cải tiến, bảo vệ sở hữu trí tuệ và ứng dụng kết quả sau giai đoạn tài trợ hay không.
Bước tiếp theo đã được hoạch định: năm 2027, NAFOSTED và JST dự kiến tiếp tục kêu gọi đề xuất nghiên cứu chung về bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, đồng thời triển khai chương trình đào tạo 100 tiến sĩ AI. Đây là tín hiệu cho thấy hợp tác được tính theo chặng dài hơn một đợt cấp kinh phí. Dù vậy, đào tạo chỉ tạo giá trị khi gắn với phòng thí nghiệm, dự án kỹ thuật và nhu cầu phát triển công nghệ; còn các đề tài cần có đường đi từ kết quả nghiên cứu đến nguyên mẫu và tài sản trí tuệ. Gần 500 tỷ đồng tạo một nền tảng đáng kể, nhưng không phải kết quả cuối cùng. Thành công của chương trình NEXUS sẽ được quyết định bởi việc Việt Nam có tích lũy được con người, quy trình và năng lực tự phát triển chip từ sự hợp tác này hay không.
