Giám định là đánh giá chuyên môn, không phải kết luận từ lời khai
Giám định tâm thần là hoạt động đánh giá chuyên môn nhằm xác định tình trạng sức khỏe tâm thần của một người theo quy trình chuyên môn, chứ không thể được thay thế bằng nhận xét của người thân hay lời khai tại tòa. Trong phiên xét xử sơ thẩm ngày 30/10, Phó Đức Thắng khai rằng con trai mình có hồ sơ bệnh án từ trước và ông muốn con sớm được thăm khám, giám định để xác định tình trạng sức khỏe, điều trị bệnh. Ông nói đã tìm đến Nguyễn Đăng Quang nhờ giúp đưa Phó Đức Nam đi giám định sớm; tại tòa, ông thừa nhận đã giao cho Quang một khoản tiền bằng ngoại tệ. Những lời khai này cần được ghi nhận đúng phạm vi: chúng phản ánh điều bị cáo trình bày, không tự xác lập chẩn đoán hay kết luận pháp lý. Điểm cần nhìn thẳng là mục đích khám chữa bệnh và cách thức tác động vào quy trình phải được xem xét tách biệt.
Nhu cầu chữa bệnh không đồng nghĩa quyền chạy quy trình
Có hồ sơ bệnh án và mong muốn con được điều trị tâm thần là những điều có thể giải thích vì sao một người cha sốt ruột tìm hỗ trợ. Nhưng nhu cầu ấy không làm cho mọi cách thức đưa người bệnh đi giám định trở nên phù hợp. Theo lời khai tại tòa, sau khi Nam bị bắt, Thắng cho rằng cần sớm xác định tình trạng sức khỏe và điều trị; ông cũng kể đã trình bày hồ sơ bệnh án với cán bộ điều tra. Cùng lúc, ông thừa nhận nhờ Quang giúp đưa con đi giám định sớm và giao tiền cho người này. Chính sự đan xen đó khiến việc phân biệt trở nên thiết yếu: khám chữa bệnh nên dựa trên đánh giá chuyên môn, còn mọi dấu hiệu tác động không đúng quy trình cần được cơ quan có thẩm quyền làm rõ. Không nên gộp hai việc thành một, cũng không nên dùng mục tiêu điều trị để mặc nhiên xóa bỏ câu hỏi về cách thức.
Độc lập trong giám định bảo vệ cả người bệnh lẫn công lý
Giá trị của giám định phụ thuộc vào việc đánh giá được tiến hành theo chuyên môn và độc lập với mong muốn của gia đình, bị cáo hay bất kỳ bên liên quan nào. Nguyên tắc ấy không nhằm phủ nhận hồ sơ bệnh án hoặc cản trở điều trị; nó giúp bảo đảm kết quả phản ánh tình trạng thực tế, thay vì bị nghi ngờ là sản phẩm của sức ép hay sự dàn xếp. Trong vụ việc này, các nguồn tin ghi nhận lời khai của Thắng về lý do tìm người giúp và khoản tiền đã đưa, nhưng không cung cấp kết luận giám định hay phán quyết cuối cùng của tòa về hành vi liên quan. Vì vậy, không thể từ lời khai suy ra Nam mắc bệnh ở mức độ nào, hoặc kết luận trách nhiệm pháp lý của những người được nhắc đến. Tòa cần đánh giá chứng cứ và vai trò từng người; công chúng cũng cần giữ đúng giới hạn đó.
Chờ tòa xác định từng hành vi
Ngày 30/10, TAND TP Hà Nội tiếp tục xét xử sơ thẩm 188 bị cáo trong vụ án liên quan Phó Đức Nam. Tại phiên tòa, Phó Đức Thắng thừa nhận những sai phạm bị truy tố và mong hội đồng xét xử xem xét hoàn cảnh, vai trò, hành vi của mình để được khoan hồng. Diễn biến tiếp theo cần được theo dõi qua việc tòa kiểm tra chứng cứ và xác định trách nhiệm, chứ không phải qua những suy đoán về sức khỏe của Nam hay động cơ của từng người. Một hồ sơ bệnh án có thể là căn cứ để đề nghị khám chữa; nó không tự thay thế kết quả giám định. Ngược lại, việc khai có mục đích điều trị cũng không tự giải đáp câu hỏi liệu quy trình có bị tác động trái phép hay không. Kết luận hợp lý lúc này là giữ ranh giới rõ ràng: bảo đảm quyền được chăm sóc y tế, đồng thời yêu cầu giám định khách quan và xử lý hành vi theo chứng cứ.
