Làn sóng phục hưng: khi phim gián điệp Anh trở lại trung tâm
Làn sóng phục hưng phim gián điệp Anh trên truyền hình là xu hướng các tiểu thuyết tình báo kinh điển và hiện đại được chuyển thể thành series dài tập, tập trung vào những điệp viên nhiều khiếm khuyết hơn là siêu anh hùng, kết hợp kịch tính nghề mật vụ với drama chính trị Anh sắc lạnh, và đặt trọng tâm vào các mối quan hệ quyền lực, sự phản bội và giá phải trả cho lòng trung thành trong những cơ quan an ninh vận hành như bộ máy quan liêu hơn là thế giới hào nhoáng của điệp viên màn bạc.
Điểm đáng chú ý là làn sóng này không xuất phát từ nhu cầu hoài niệm, mà từ việc các nhà sản xuất nhận ra kho tàng tiểu thuyết gián điệp Anh vẫn còn sức sống tư tưởng rất hiện tại. John le Carré đã qua đời gần sáu năm, nhưng năm nay Tom Hiddleston tiếp tục trở lại với Jonathan Pine trong The Night Manager, trong khi Alec Leamas từ trang sách bước ra sân khấu London và đi lưu diễn khắp nước Anh. Cùng lúc đó, Apple duy trì loạt Slow Horses dựa trên Slough House series của Mick Herron, mỗi tuần lại để Gary Oldman gãi ngứa, ợ hơi và mắng mỏ trong vai Jackson Lamb kể từ giữa tháng Chín. Những chuyển động đồng thời ấy báo hiệu một cuộc tái chiếm màn ảnh nhỏ của thể loại vốn từng bị xem là lỗi thời sau Chiến tranh Lạnh.
John le Carré: di sản chưa khép lại và sức hút trên truyền hình
Nếu phải chỉ ra cái tên đứng ở trung tâm cuộc phục hưng, đó vẫn là John le Carré. Điều đáng nói là "John le Carré đã qua đời gần sáu năm, vậy mà hiếm khi ông bận rộn như lúc này". Sức bận rộn ấy nằm ở loạt le Carré chuyển thể mới và cũ nối nhau lên sóng: mùa thứ hai The Night Manager trở lại BBC One đầu tháng 1 và Prime Video ít ngày sau, khẳng định nhân vật quản lý đêm Jonathan Pine vẫn còn nhiều thứ để kể về thế giới ngầm giữa khách sạn hạng sang và mạng lưới tình báo. Dưới sân khấu, Alec Leamas – điệp viên kiệt quệ của The Spy Who Came in from the Cold – được đưa lên nhà hát London rồi đi tour toàn quốc, biến một biểu tượng văn chương thành hình hài trực tiếp trước khán giả.
Lý do khiến các nhà sản xuất vẫn lần lượt quay lại với le Carré nằm ở cách ông mô tả nghề gián điệp: không phải người hùng James Bond, mà là viên chức thấp bé, ăn mặc xuề xòa, bị vợ phản bội và mắc kẹt trong văn phòng nơi những người đàn ông nói dối nhau về lòng trung thành và quá khứ chính mình. Thế giới bí mật trong sách ông là một bộ máy quan liêu, và đề tài lớn của ông là những gì các thể chế làm với những con người phục vụ chúng. Trong bối cảnh lòng tin vào các thiết chế công quyền vẫn tiếp tục bị chất vấn, đó là chất liệu lý tưởng cho drama chính trị Anh, nơi âm mưu hành lang và cơn mệt mỏi đạo đức quan trọng không kém các phi vụ trên thực địa.
Mick Herron và Slough House: thế hệ gián điệp mới thích thất bại
Nếu le Carré đại diện cho cơn hoài nghi thời Chiến tranh Lạnh, Mick Herron là tiếng cười chua chát của thế hệ gián điệp Anh hiện đại. Trên các chuyến tàu tối giữa London và Oxford, sau những vụ đánh bom 7/7/2005 ở thủ đô, Herron bắt đầu nghĩ về các cơ quan an ninh và đặc biệt là những con người bên trong đó – những người làm hỏng việc. Ký ức ấy sinh ra Slough House series, theo chân một nhóm nhân viên tình báo nội địa bị đày vì sai lầm tới một tòa nhà tồi tàn ở Islington, cách xa trụ sở Regent’s Park, nơi họ đáng lẽ phải chết dần vì buồn chán nhưng lại liên tục vấp phải các phi vụ thật sự. Thay vì tô vẽ chiến thắng, Herron viết về thất bại bằng giọng hài hước hiếm thấy trong thể loại này, đồng thời nghiêm túc khi nói đến cái giá của thất bại.
Điều làm Slough House trở thành chuẩn mực mới cho phim gián điệp Anh là cách Herron nhìn cơ quan tình báo như mọi văn phòng khác: nhỏ nhen, thiếu kinh phí, đầy người làm việc tẻ nhạt bên cạnh những đồng nghiệp họ không chịu nổi. Truyền hình đã giúp ông nổi tiếng khi Slow Horses ra mắt tháng 4/2022 với Gary Oldman – từng là George Smiley – trong vai Jackson Lamb và Kristin Scott Thomas trong vai Taverner. Người xem không còn chứng kiến các siêu điệp viên mà là đám "slow horses" bị ruồng bỏ, nơi hài hước đụng độ drama chính trị Anh kiểu mới: các quyết định an ninh quốc gia được đưa ra trong bối cảnh đấu đá nhân sự, trò chơi quyền lực nội bộ và sự bất tài có hệ thống. Việc Apple gia hạn loạt phim tới mùa thứ tám, dựa trên tiểu thuyết Clown Town, cho thấy khẩu vị khán giả đang nghiêng mạnh về thứ hiện thực cay đắng này.
Matthew Macfadyen: từ Mr Darcy đến George Smiley
Không thể nói về làn sóng phục hưng mà bỏ qua vai trò cầu nối của diễn viên: Matthew Macfadyen là gương mặt tiêu biểu nhất. Hình ảnh công chúng về anh từng được định hình bởi Mr Darcy trong Kiêu Hãnh và Định Kiến, vai nam chính lãng mạn có vẻ kiềm chế cứng nhắc và nỗi khát khao giữa cánh đồng phủ sương. Thế nhưng những màn trình diễn sắc nhất của Macfadyen lại thuộc về kiểu nhân vật khác: những người đàn ông nuốt nhục để ở gần quyền lực, từ người chồng kết hôn vào gia tộc truyền thông trong Succession đến kẻ lập dị dùng tài ăn nói để chen chân vào vòng thân cận một tổng thống rồi bắn ông ta. Dự án lớn nhất trong những bước đi sắp tới của anh là Legacy of Spies – loạt phim của BBC và MGM+ dựa trên tiểu thuyết của le Carré – nơi anh vào vai George Smiley, nhân vật từng được Alec Guinness và Gary Oldman thể hiện trước đó.
Diễn viên từng được truyền hình đưa đến khán giả qua Spooks, phim gián điệp của BBC One nơi anh đóng sĩ quan MI5 Tom Quinn từ 2002 đến 2004, giờ quay về thế giới tình báo trong vai Smiley – viên chức thấp bé, bị đánh giá thấp bởi chính vẻ ngoài nhạt nhòa. Macfadyen đã quay xong phiên bản Smiley mới cho BBC và MGM+, song song với việc cậu con trai út của le Carré chuẩn bị ra mắt cuốn tiểu thuyết Smiley thứ hai do chính tay anh viết. Di chuyển từ hình tượng tình nhân lý tưởng đến tay chơi quyền lực trong Succession rồi trở thành người đàn ông mờ nhạt nhưng nguy hiểm của Legacy of Spies, Macfadyen không chỉ tiếp nối truyền thống George Smiley trên màn ảnh mà còn hiện thân cho cách phim gián điệp Anh ngày nay xem trọng xung đột nội tâm hơn là hành động bề mặt.
Drama chính trị Anh và tương lai của thể loại gián điệp
Nhìn vào danh sách dự án chờ đợi phía sau, có thể thấy các nhà làm phim xem gián điệp như một mặt trận của drama chính trị Anh hơn là phân khúc giải trí thuần hành động. Macfadyen không chỉ có Legacy of Spies mà còn hai series khác: You Are Here – phim tám tập của BBC và Starz chuyển thể từ tiểu thuyết David Nicholls, nơi anh và Claire Foy vào vai hai người xa lạ tuổi trung niên cùng đi bộ trên cung đường Coast to Coast ở miền bắc Anh; và Stonehouse, chính kịch của ITV về chính trị gia Công đảng giả chết, nơi anh vừa đóng chính cùng Keeley Hawes vừa làm nhà sản xuất điều hành, nhận nhiều lời khen nhưng cũng bị phàn nàn vì chọn lối hài châm biếm thay vì đào sâu tâm lý.
Ở phía le Carré, Legacy of Spies được xây dựng như loạt tám tập do Stephen Cornwell và Clarissa Ingram viết kịch bản, dựa trên hai tiểu thuyết về Leamas; Macfadyen đóng Smiley, Charlie Hunnam vào vai Leamas, Daniel Brühl là sĩ quan Stasi Fiedler và Hugh Laurie đảm nhiệm Control. Phim đã đóng máy vào tháng Chín, chưa có ngày ra mắt, nhưng riêng việc tập hợp dàn diễn viên này cho một câu chuyện về bộ máy quan liêu bí mật đã cho thấy kỳ vọng của ngành đối với thể loại gián điệp. Khi người viết như Herron tiếp tục đào sâu vào đời sống văn phòng của MI5 và đám điệp viên thất bại, còn di sản le Carré được đọc lại như tấm gương soi những gì thiết chế làm với con người phục vụ chúng, phim gián điệp Anh trên truyền hình đang bước vào giai đoạn chín: ít hào nhoáng, nhiều chất vấn, và đủ hấp dẫn để kéo khán giả trở lại mỗi tối.
