Từ biết dùng công cụ đến biết dạy bằng AI
AI trong giáo dục là việc sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ thiết kế, tổ chức và điều chỉnh hoạt động học tập, trong khi giáo viên vẫn chịu trách nhiệm về mục tiêu và chất lượng sư phạm. Sự khác biệt ấy đang trở nên cấp thiết khi chương trình phổ thông yêu cầu dạy học theo năng lực từng em, còn chuyển đổi số đưa công cụ AI vào tầm tay cả giáo sinh lẫn giáo viên. Hai nhóm cùng cần thực hành, nhưng không cùng một bài toán: người mới vào nghề phải học cách phán đoán và ứng xử sư phạm; người đang đứng lớp cần giải quyết công việc thường nhật hiệu quả hơn. Nếu chỉ dạy thao tác phần mềm, cả hai đều có nguy cơ nhận đầu ra của máy như đáp án sẵn có. Giá trị của AI nằm ở chỗ giúp nhà giáo ra quyết định tốt hơn, không thay họ quyết định.
Một khảo sát 81 sinh viên Giáo dục Tiểu học cho thấy 93,5% hiểu cá nhân hóa cần điều chỉnh mục tiêu, ngữ liệu và nhiệm vụ, nhưng chỉ 13,6% nắm quy trình sư phạm khi dùng AI và 24,7% biết phân cấp câu lệnh. Khoảng cách này cho thấy đào tạo giáo sinh phải bắt đầu từ năng lực nghề, không phải danh sách tính năng.
Giáo sinh tập phân tích bài và ứng xử với học sinh
Trong mô hình do NGƯT Tô Ngọc Sơn, giảng viên Trường Đại học Đồng Tháp, đề xuất, giáo sinh dùng Gemini theo quy trình bốn bước và ba biện pháp rèn nghiệp vụ. Họ học cách yêu cầu AI phân tích bài viết theo chính tả, cú pháp, vốn từ, biện pháp tu từ và mạch lạc; sau đó dựa trên kết quả để thiết kế bài tập phân hóa cho các nhóm học sinh. Chẳng hạn, em cần hỗ trợ làm bài điền khuyết và luyện câu đơn, còn em khá hơn được thử sức với cách kết nối đoạn hoặc góc nhìn miêu tả mới. Đây là thực hành có giá trị vì buộc sinh viên nối phân tích với lựa chọn dạy học, thay vì chép nguyên một nhận xét do máy tạo ra.
Bước giàu tính nghề nhất là tạo học sinh ảo để tập đối thoại: Gemini có thể vào vai một em lớp 3 rụt rè, sợ viết và thường thiếu vị ngữ. Giáo sinh thử nhận xét, sửa bài rồi điều chỉnh lời lẽ nếu phản hồi khiến em nhỏ buồn hay sợ. Sau thực nghiệm, 100% sinh viên cho biết tự tin hơn trong giao tiếp sư phạm, 98,8% làm chủ kỹ năng thiết kế câu lệnh; toàn bộ người tham gia cũng bỏ thói quen chép nguyên đáp án AI.
Giáo viên thực hành ngay trên công việc hằng ngày
Với giáo viên đang công tác, trọng tâm của bồi dưỡng giáo viên là xử lý những việc họ gặp trong soạn bài và tổ chức tiết học. Tại Trường THPT Bắc Đông Quan, tỉnh Hưng Yên, nhà trường phối hợp với bộ môn Khoa học Dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo thuộc Trường Công nghệ, Đại học Kinh tế Quốc dân tổ chức tập huấn chuyên sâu về sử dụng AI nâng cao hiệu quả dạy học cho cán bộ, giáo viên. Buổi học tập trung hướng dẫn thực hành, không dừng ở lý thuyết, để giáo viên trực tiếp thử công cụ với những khó khăn khi chuẩn bị bài mỗi ngày.
Phần mềm Vidia thu hút chú ý vì có thể chuyển nội dung sách giáo khoa, slide hoặc đề cương thành bài giảng video. Virtual Lab hỗ trợ tổ chức thí nghiệm khoa học trong môi trường số, giúp học sinh tiếp cận hoạt động trực quan và an toàn hơn. Đây là hướng ứng dụng AI dạy học thiên về tiết kiệm thời gian chuẩn bị và làm phong phú cách truyền đạt. Nhưng tập huấn chỉ có ý nghĩa khi giáo viên biết kiểm tra nội dung tạo ra, chọn công cụ phù hợp mục tiêu bài học và không để sản phẩm bắt mắt lấn át việc học.
Hai lộ trình khác nhau, cùng cần người thầy làm chủ
Đào tạo giáo sinh là quá trình hình thành năng lực trước khi bước vào nghề: luyện phân tích, cá nhân hóa bài tập, viết câu lệnh có chủ đích và giao tiếp với học sinh trong tình huống mô phỏng. Bồi dưỡng giáo viên lại bắt đầu từ lớp học thật và áp lực công việc hiện hữu: làm học liệu, chuẩn bị bài, tổ chức hoạt động, rồi xem AI có giúp giải quyết đúng vấn đề hay không. Một bên ưu tiên xây nền phán đoán sư phạm; bên kia ưu tiên vận dụng công cụ vào quy trình dạy học đang diễn ra. Trộn hai mục tiêu thành một khóa hướng dẫn chung chung sẽ bỏ lỡ nhu cầu riêng của cả hai nhóm.
Điểm chung không nên bị xem nhẹ: người thầy phải thẩm định đầu ra và chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng. Kinh nghiệm thực nghiệm với giáo sinh cho thấy công cụ có thể giảm công sức biên soạn thủ công học liệu phân hóa, nhưng hiệu quả đến từ cách đặt yêu cầu và sửa kết quả, không phải từ việc giao phó chuyên môn cho máy. Bước tiếp theo hợp lý là đưa năng lực số và kỹ năng thiết kế câu lệnh sư phạm vào rèn luyện thường xuyên cho sinh viên, đồng thời duy trì tập huấn thực hành sát nhu cầu cho giáo viên đang đứng lớp. AI chỉ có chỗ đứng bền vững khi mỗi lộ trình đào tạo làm rõ điều nhà giáo cần học và điều họ vẫn phải tự quyết.
