Quy hoạch dài hạn, hai ưu tiên khác nhau
Quy hoạch kinh tế biển là cách sắp xếp không gian, hạ tầng và hoạt động kinh tế ven biển để khai thác lợi thế hàng hải mà vẫn tính đến đời sống cộng đồng, môi trường và an ninh. Hai định hướng mới tại Vân Phong và Thổ Châu cho thấy quy hoạch dài hạn không nên áp cùng một công thức cho mọi vùng biển. Vân Phong hướng tới vai trò đầu mối hàng hải quốc tế, còn Thổ Châu tổ chức phát triển quanh các đảo, nhu cầu cơ bản và việc gìn giữ hệ sinh thái. Khác biệt ấy đáng chú ý: một bên cần đủ quy mô để kết nối thương mại và công nghiệp, bên kia phải bảo đảm hạ tầng phục vụ người dân mà không làm tổn hại nền tảng tự nhiên. Giá trị của quy hoạch vì thế không nằm ở tầm nhìn trên giấy, mà ở khả năng biến ưu tiên thành trình tự đầu tư và quản lý phù hợp.
Ngày 27-10-2026, UBND tỉnh Khánh Hòa trình Ban Thường vụ Tỉnh ủy xem xét phạm vi, ranh giới và hồ sơ dự thảo để xin chủ trương thành lập khu kinh tế Vân Phong. Động thái này nhằm tháo gỡ các vướng mắc về mô hình quản trị, thẩm quyền quản lý, địa giới trải qua nhiều đơn vị hành chính và cơ chế thí điểm còn tạm thời; nguồn lực tư nhân cho hạ tầng cảng dùng chung cũng chưa được khuyến khích đủ mức.
Vân Phong đặt trọng tâm vào cảng và công nghiệp biển
Định hướng dành cho Vân Phong có trọng tâm rõ: trở thành trung tâm trung chuyển hàng hải quốc tế, năng lượng và công nghiệp biển, đồng thời phát triển du lịch ven biển chất lượng cao. Đây là lựa chọn có sức nặng, bởi cảng trung chuyển không thể đứng riêng lẻ; nó cần kết nối với hạ tầng, dịch vụ hậu cần và năng lực quản lý đủ ổn định để thu hút nhà khai thác toàn cầu.
Theo kế hoạch, giai đoạn đầu của cảng dự kiến có hai cầu bến, công suất 2–3 triệu TEU mỗi năm; đến năm 2035, sản lượng được kỳ vọng đạt 5–8 triệu TEU. Đây là các mục tiêu, không phải kết quả đã đạt. Khu vực cũng còn thiếu nhiều chức năng chiến lược, gồm cảng container trung chuyển quốc tế, sân bay, khu thương mại tự do và tổ hợp du lịch cao cấp. Vì vậy, việc thành lập đặc khu chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng quyền hạn quản trị rõ ràng và tiến độ hạ tầng khả thi. Tham vọng trung chuyển hàng hải lớn, nhưng phải được đo bằng năng lực triển khai chứ không chỉ bằng công suất dự kiến.
Khánh Hòa đề xuất thu hút 450 nghìn tỷ đồng vốn đăng ký mới đến năm 2030 và chuẩn bị lựa chọn nhà khai thác cảng toàn cầu. Đây là mục tiêu của đề xuất, không phải khoản đầu tư đã giải ngân. Quy hoạch cần giữ cân bằng giữa lợi ích của cảng, công nghiệp năng lượng, môi trường vịnh và du lịch; nếu hạ tầng dùng chung chậm, các chức năng được kỳ vọng sẽ khó phát huy đồng thời.
Thổ Châu ưu tiên hạ tầng đảo và bảo vệ hệ sinh thái
Ở Thổ Châu, quyết định quy hoạch số 364/QĐ-UBND được UBND đặc khu ban hành ngày 24-9-2026. Phạm vi gồm 1.398,04 ha tự nhiên trên tám đảo cùng 235 ha đất dự kiến lấn biển. So với trọng tâm cảng quốc tế của Vân Phong, cấu trúc quy hoạch tại đây thiên về phân khu chức năng gắn với nhu cầu địa phương.
Bãi Ngự tiếp tục là trung tâm hành chính, chính trị và kinh tế; khu Bãi Đông rộng 76 ha được định hướng cho cảng lưỡng dụng và trung tâm hậu cần nghề cá. Phần đất lấn biển dự kiến tạo quỹ đất cho hạ tầng đô thị, cảng biển và dịch vụ du lịch, đồng thời đặt yêu cầu bảo vệ môi trường. Quy hoạch cũng hướng tới đường vành đai đảo, nâng cấp nguồn điện lên công suất dự kiến 21 MW vào năm 2050 và ứng dụng khử mặn nước biển để đáp ứng nhu cầu nước sạch, sinh hoạt và phát triển kinh tế xã hội.
Ưu tiên này có ý nghĩa trực tiếp với người dân: đường sá, điện và nước sạch là điều kiện để dịch vụ, khu dân cư và sinh kế phát triển. Thổ Châu còn định hướng du lịch sinh thái, nông nghiệp, khu bảo tồn và hạ tầng xã hội, trong mối liên hệ với bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên, quốc phòng và an ninh. Đó là lựa chọn hợp lý cho một đặc khu đảo, nơi tăng trưởng mất giá trị nếu làm suy yếu chính tài nguyên và sự an toàn mà cộng đồng phụ thuộc.
Thước đo thành công là năng lực thực hiện
Hai định hướng không nên bị đặt vào cuộc so sánh hơn kém. Vân Phong theo đuổi quy mô kết nối quốc tế và năng lực công nghiệp; Thổ Châu cần củng cố hạ tầng thiết yếu, tổ chức không gian đảo và gìn giữ tài nguyên. Cùng nằm trong bức tranh quy hoạch kinh tế biển, nhưng mỗi nơi cần một bộ ưu tiên và cách quản lý riêng. Quy hoạch dài hạn giúp tránh đầu tư chắp vá, xác định nơi dành cho cảng, đô thị, du lịch hay bảo tồn, đồng thời làm rõ trách nhiệm khi triển khai.
Thách thức chung là biến bản đồ định hướng thành những dự án có thứ tự, nguồn lực và cơ chế giám sát rõ ràng. Vân Phong cần chứng minh rằng cảng trung chuyển, năng lượng và công nghiệp biển có thể cùng vận hành mà không bị nghẽn bởi quản trị và hạ tầng. Thổ Châu cần bảo đảm mở rộng dịch vụ, cảng và không gian dân cư không vượt quá sức chịu đựng của đảo. Kết luận nên thẳng thắn: tầm nhìn xa chỉ đáng tin khi các mục tiêu kinh tế đi cùng lợi ích dân sinh, bảo vệ môi trường và trách nhiệm thực thi.
