Từ tiềm năng đến khách hàng thực sự
Kinh tế tầm thấp là các hoạt động kinh tế khai thác không gian bay thấp bằng thiết bị bay không người lái, dữ liệu và dịch vụ công nghệ liên quan, với điều kiện vận hành an toàn và có nhu cầu sử dụng thực tế. Tại phiên thảo luận về khai thác tiềm năng lĩnh vực này trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu, ngày 27-10-2026, các chuyên gia tập trung vào cách đưa công nghệ từ thử nghiệm sang thương mại hóa. Đây là câu hỏi đáng quan tâm hơn những dự báo quy mô thị trường: doanh nghiệp chỉ có thể đầu tư bền vững khi biết ai cần dịch vụ và ai sẽ trả tiền. Theo các dự báo được nêu tại diễn đàn, thị trường UAV trong nước có thể đạt quy mô lớn vào năm 2035, nhưng con số kỳ vọng không tự biến thành doanh thu. Không gian tầm thấp được xác định là tài nguyên quốc gia và không gian phát triển mới, tạo thêm lý do để sớm xây dựng luật chơi và nhu cầu sử dụng.
Đặt hàng công để mở lối cho thị trường
Nhà nước nên tạo lực cầu ban đầu bằng cách đặt hàng UAV cho những nhiệm vụ công ích có mục tiêu, tiêu chuẩn đầu ra và đơn vị chịu trách nhiệm rõ ràng. Ông Nguyễn Văn Thuật kiến nghị đặt hàng dịch vụ sử dụng UAV cho giám sát giao thông, cảnh báo cháy rừng, cứu hộ và cứu nạn. Cách làm này không đồng nghĩa bao cấp thiết bị: cơ quan công quyền mua kết quả dịch vụ, còn doanh nghiệp phải chứng minh độ an toàn, tính ổn định và hiệu quả vận hành. Những bài toán tương tự có thể gồm kiểm tra hạ tầng, ứng phó thiên tai và giám sát công trình. Nếu hợp đồng chỉ dừng ở thử nghiệm trình diễn, ngân sách khó tạo ra khách hàng lâu dài. Ngược lại, yêu cầu dịch vụ lặp lại sẽ giúp nhà cung cấp cải tiến sản phẩm, xây dựng đội vận hành và tìm được mô hình doanh thu trước khi mở rộng ra khu vực tư nhân.
Ứng dụng gần dân, giá trị vượt thiết bị
Nông nghiệp chính xác là điểm khởi đầu thuyết phục vì người dùng đã có nhu cầu cụ thể. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, hàng nghìn UAV được đưa vào sản xuất, hỗ trợ gieo hạt và phun thuốc bảo vệ thực vật; công nghệ này cũng có thể phục vụ tưới tiêu. Với nông dân, lợi ích cần được đánh giá bằng năng suất, thời gian và khả năng tiếp cận dịch vụ, chứ không phải số lượng thiết bị được trình diễn. Ngoài đồng ruộng, UAV có thể kiểm tra lưới điện, giám sát hạ tầng viễn thông, lập bản đồ số, vận chuyển vật tư y tế và hỗ trợ cứu hộ. Giá trị thương mại vì thế không chỉ nằm ở chế tạo máy bay mà còn ở phần mềm, phân tích dữ liệu, bảo trì và vận hành. Ưu tiên ứng dụng có nhu cầu hiện hữu vừa giảm rủi ro đầu tư, vừa giúp doanh nghiệp tích lũy năng lực từng bước.
Muốn nhân rộng phải có luật chơi và hạ tầng
Đặt hàng chỉ phát huy tác dụng nếu doanh nghiệp có thể bay hợp pháp, an toàn và mở rộng dịch vụ mà không phải thiết kế lại toàn bộ hệ thống. Hiện các điểm nghẽn gồm phối hợp liên ngành, tiêu chuẩn kỹ thuật, trách nhiệm khi xảy ra sự cố, quyền riêng tư và quản lý hoạt động gần khu dân cư hoặc công trình trọng yếu. Vì vậy, cần quản lý theo mức độ rủi ro, định danh phương tiện và phát triển hệ thống điều phối giao thông không người lái kết nối với viễn thông, dữ liệu và định vị. Bộ Khoa học và Công nghệ đã trình Chính phủ cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để thử các mô hình kinh doanh mới; đề xuất còn có ít nhất ba khu thử nghiệm tại Điện Biên, Tây Ninh và Đà Nẵng. Kết luận cần rõ ràng: kinh tế tầm thấp chỉ thành động lực khi thị trường, thể chế và năng lực công nghệ cùng tiến lên. Đặt hàng đúng việc, cùng cơ chế an toàn và hạ tầng dùng chung, mới biến kỳ vọng thành doanh thu và năng lực trong nước.
