Mở tri thức phải đi cùng cơ hội bình đẳng
Giáo dục mở là cách tổ chức việc tạo lập, chia sẻ và sử dụng tri thức để người học có cơ hội tiếp cận, điều chỉnh và đóng góp học liệu, đồng thời bảo đảm tính công bằng, bao trùm và lấy con người làm trung tâm. Đây phải là điểm xuất phát khi bàn về tương lai đại học, chứ không phải số lượng tài liệu được đưa lên mạng. Ngày 23/10 tại Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng các đơn vị liên quan tổ chức OpenAP 2026 với chủ đề thúc đẩy giáo dục đại học công bằng, bao trùm ở châu Á - Thái Bình Dương. Hội nghị đặt giáo dục mở vào đúng bối cảnh: công nghệ số, AI và những cách chia sẻ tri thức mới đang làm thay đổi đại học. Nhưng tri thức dễ tìm hơn không đồng nghĩa sinh viên ở mọi nơi đều có thiết bị, học liệu và kỹ năng ngang nhau. Với người học vùng sâu, vùng xa và vùng dân tộc thiểu số, AI trong giáo dục chỉ có ý nghĩa khi giúp thu hẹp khoảng cách tiếp cận, không tạo thêm một ranh giới mới.
Khoảng cách chính sách và trải nghiệm trên lớp
Thách thức của đại học Việt Nam không còn chỉ là thiếu định hướng. Tại OpenAP 2026, TS. Trương Ngọc Tường Vi, giảng viên Đại học Melbourne và Trưởng Mạng lưới Go Global châu Á - Thái Bình Dương, tập trung vào những bước đưa chính sách giáo dục mở vào thực tế. Bà cảnh báo rằng chính sách không tự quyết định kết quả: trường có thể chạy theo kịch bản đối phó, số hóa tài liệu, tải lên kho và đếm đầu mục để báo cáo, trong khi cách dạy và trải nghiệm sinh viên vẫn nguyên vẹn. Khoảng cách này đáng lo hơn khi học liệu mở bị xem như một nhiệm vụ thư viện thay vì công cụ sư phạm. Một tài liệu chỉ trở nên hữu ích khi giảng viên lựa chọn, chỉnh sửa, bản địa hóa và dùng nó để thay đổi hoạt động học tập. Nếu sinh viên không được đọc, tranh luận, thực hành và tạo tri thức từ nguồn đó, kho học liệu dù lớn vẫn chưa phải giáo dục mở trong đời sống.
Bốn điều kiện để mở cửa lớp học
Chuyển từ khẩu hiệu sang thực hành đòi hỏi bốn trụ cột vận hành cùng nhau: chính sách tạo căn cứ pháp lý, nhà trường xây nền tảng, con người có năng lực, còn cộng đồng chuyên môn tạo mạng lưới chia sẻ. Thông tư 61, có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, đặt trách nhiệm cụ thể lên các cơ sở giáo dục đại học: xây dựng hạ tầng học liệu kết nối cổng quốc gia, củng cố năng lực thư viện và ban hành quy chế quản trị, trong đó xem xét công nhận phát triển tài nguyên mở là sản phẩm chuyên môn. Nhưng quy định chỉ tạo khung; trường cần quy trình kiểm định chất lượng, quyền sử dụng rõ ràng và cơ chế ghi nhận công sức giảng viên. Điều kiện thứ hai là đầu tư dài hạn thay vì trông vào các dự án ngắn hạn: tài nguyên cần được duy trì, cập nhật và tìm thấy dễ dàng. Điều kiện thứ ba là bồi dưỡng theo lộ trình, từ kỹ năng tìm kiếm, khai thác đến biên soạn và bản địa hóa học liệu. Mục tiêu đến năm 2030 gồm hơn 60% cơ sở đại học tham gia đóng góp, hơn 40% ngành đào tạo có tài liệu mở, tối thiểu 600 học liệu chất lượng cao và hơn 75% giảng viên, người học chủ động khai thác. Các con số chỉ có giá trị nếu gắn với sử dụng trong lớp.
AI hỗ trợ, nhưng không thay thế người dạy
AI có thể tăng tốc dịch thuật, giúp đơn giản hóa tài liệu chuyên ngành, xây dựng câu hỏi kiểm tra và điều chỉnh học liệu theo nhu cầu. Tuy nhiên, công cụ không thể tự quyết định ví dụ nào phù hợp với bối cảnh Việt Nam, nội dung nào cần được kiểm chứng hay hoạt động nào khơi gợi tư duy. TS. Tường Vi nhấn mạnh AI không thay thế được chuyên môn sâu, hiểu biết văn hóa và tư duy sư phạm của người thầy. Vì vậy, đại học nên xem AI là trợ lực cho việc tái sử dụng và cải biên tài nguyên, không phải lý do để đưa tài liệu chưa thẩm định vào lớp. Dữ liệu nghiên cứu cũng nhắc rằng chia sẻ còn xa mới thành thông lệ: khảo sát 180 công trình trong 15 năm ghi nhận nghiên cứu giáo dục mở tăng trung bình 10,5% mỗi năm, nhưng chỉ 41% công trình được công bố theo hình thức truy cập mở. Các trường cần biến mục tiêu đến năm 2027 thành kế hoạch hành động, trong đó có phát triển năng lực theo lộ trình. Kết luận nên rõ: hãy đo thành công bằng việc học liệu được dùng, cải tiến và tái chia sẻ, cùng thay đổi có thể nhận thấy trong lớp học. Khi đó, giáo dục mở mới thực sự mở rộng cơ hội học tập.
