Chuẩn bị từ cuối mùa lũ, trước khi thiếu nước
Nguồn điện mùa khô là lượng điện có thể huy động trong những tháng ít mưa, khi nhu cầu sử dụng vẫn cao nhưng nước về hồ thủy điện có thể suy giảm. Bảo đảm nguồn cung vì thế không thể trông chờ riêng vào thủy điện: cần tích nước sớm, chuẩn bị nhiên liệu cho nhiệt điện và phối hợp vận hành các nguồn trên toàn hệ thống. Từ giữa tháng 10/2026, Nhà máy Thủy điện Bản Vẽ bắt đầu tích nước để dành nguồn phát điện, đồng thời phục vụ sinh hoạt và sản xuất ở hạ du trong mùa cạn. Khi phương án được triển khai, mực nước hồ khoảng 197,5 m, thấp hơn mực nước dâng bình thường 2,5 m; lượng cần tích bổ sung vào khoảng 110 triệu m³. Đây là bước đi cần thiết trong bối cảnh El Niño được dự báo duy trì cường độ mạnh vào cuối năm 2026 và đầu năm 2027, làm tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, dù vẫn có thể xuất hiện mưa lớn và lũ bất thường. Tích nước sớm không đồng nghĩa giữ nước bằng mọi giá. Hồ còn phải cấp nước hạ du, phát điện và bảo đảm an toàn trước lũ; vì vậy, kế hoạch cần linh hoạt theo diễn biến thời tiết.
Nước và than là hai lớp dự phòng bổ trợ
EVNGENCO1 đang chuẩn bị cả nguồn thủy điện lẫn nhiệt điện, một cách tiếp cận thực tế hơn việc đặt cược vào một loại nhiên liệu. Tổng công ty dự kiến cần khoảng 4,4 triệu tấn than cho sản xuất điện trong quý IV/2026 và 14,75 triệu tấn trong năm 2027. Đơn vị đã đẩy nhanh đàm phán, ký hợp đồng cung cấp than với Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam và Tổng công ty Đông Bắc, đồng thời lên kế hoạch nhập khẩu, dự trữ nhiên liệu. Đây là khối lượng lớn, nên dự trữ than phát điện chỉ có ý nghĩa nếu than được giao đúng tiến độ, vận chuyển tới nhà máy và tổ máy sẵn sàng hoạt động. Lãnh đạo EVN yêu cầu kiểm tra lượng tồn thực tế và tăng tồn kho từ tháng 3/2027 để chuẩn bị cho cao điểm mùa khô. Kế hoạch còn yêu cầu rà soát lịch sửa chữa lớn, sửa chữa định kỳ với đơn vị vận hành hệ thống điện, hạn chế dừng tổ máy vào những tháng căng thẳng. Tích nước và dự trữ than bổ sung cho nhau: hồ giảm áp lực khi có nước, còn nhiệt điện giúp bù sản lượng khi thủy văn bất lợi.
Vận hành hồ phải cân bằng điện, nước và an toàn
Chỉ thị số 39/CT-TTg được ký ngày 30/10/2026 yêu cầu các cơ quan chủ động ứng phó thiên tai do El Niño trong giai đoạn 2026–2027. Với hồ thủy điện, yêu cầu không chỉ là tích đủ nước cuối mùa lũ mà còn là vận hành theo quy trình, thẩm quyền và tình hình thực tế, bảo vệ công trình cùng người dân ở hạ du. Tại Bản Vẽ, nếu xuất hiện hình thế có thể gây mưa lũ, nhà máy sẽ điều chỉnh chế độ vận hành để giảm lũ cho hạ du hoặc bảo đảm an toàn công trình. Đây là giới hạn cần được nhìn nhận rõ: giữ nước cho phát điện mùa khô không thể lấn át nhiệm vụ phòng lũ, cấp nước sinh hoạt, sản xuất và duy trì dòng chảy tối thiểu. Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao phối hợp với Bộ Công Thương, địa phương, EVN và các chủ hồ thống nhất kế hoạch điều tiết; các địa phương cũng cần đánh giá nguồn nước và chuẩn bị phương án dự phòng, ưu tiên sinh hoạt, y tế cùng nhu cầu thiết yếu. Với người dân, điều hành hồ có thể tác động trực tiếp đến nước sinh hoạt và sản xuất ở hạ du. Vì vậy, vận hành hồ thủy điện phải minh bạch về ưu tiên và sẵn sàng điều chỉnh khi rủi ro thời tiết đổi chiều.
Kế hoạch cung ứng điện cần phối hợp cả hệ thống
Bộ Công Thương được giao xây dựng phương án sử dụng hợp lý các nguồn năng lượng và huy động nguồn điện khác khi nước về hồ thiếu hụt trong mùa khô 2026–2027. Đây là mắt xích quyết định: tích nước hay mua, dự trữ than riêng lẻ chưa đủ nếu lịch huy động không phối hợp thủy điện với nhiệt điện và các nguồn sẵn có khác. Kế hoạch cung ứng điện cần dựa trên dự báo thủy văn, khả năng nhiên liệu, tình trạng tổ máy và nhu cầu theo từng giai đoạn. Song song, Bộ Công Thương phải chỉ đạo bảo đảm điện ổn định cho trạm bơm, công trình cấp nước sinh hoạt và công trình phòng, chống thiên tai. Những ưu tiên ấy biến điều độ điện thành vấn đề thiết yếu với đời sống, chứ không chỉ là bài toán sản lượng. EVNGENCO1 đã hoàn thành kế hoạch sản lượng năm 2026 của Bản Vẽ trước thời hạn; chín tháng đầu năm, nhà máy đạt 934,8 triệu kWh, tương đương 102% kế hoạch năm. Nhưng kết quả thuận lợi không bảo đảm năm sau cũng dư nước. Kết luận cần rút ra là phải chuẩn bị song song, điều hành linh hoạt và ưu tiên an toàn, để nguồn điện mùa khô không phụ thuộc vào một kịch bản thời tiết.
