Dữ liệu hành trình là tín hiệu, không phải kết luận
Giám sát tàu cá bằng VMS là việc sử dụng thiết bị trên tàu để ghi nhận, truyền dữ liệu hành trình, giúp lực lượng chức năng theo dõi hoạt động và phát hiện dấu hiệu cần kiểm tra. Giá trị của hệ thống không nằm ở việc có một chấm tàu trên bản đồ, mà ở khả năng biến tín hiệu ấy thành xác minh và xử lý đúng quy định. Thanh Hóa có 6.315 tàu cá, trong đó 1.041 tàu dài từ 15 m trở lên thường xuyên hoạt động ở vùng khơi; quy mô ấy khiến quản lý bằng hồ sơ đơn thuần khó đáp ứng yêu cầu. Dữ liệu VMS cho phép biên phòng nhận diện bất thường để kiểm tra thêm, nhưng không nên được xem như bằng chứng tự đủ. Muốn chống khai thác IUU có hiệu lực, thông tin số phải được đối chiếu với giấy tờ, lời khai và tình trạng thực tế của phương tiện.
Đối chiếu ở cửa lạch, cảng cá mới biến cảnh báo thành hành động
Tại địa bàn Sầm Sơn, Đồn Biên phòng quản lý hai cửa lạch Lạch Hới, Lạch Ghép cùng 2.443 tàu cá và khoảng 8.697 lao động. Đơn vị tăng cường kiểm tra ở cửa lạch, cảng cá, kiểm soát giấy tờ, thiết bị VMS và điều kiện hoạt động trước khi tàu xuất bến. Cách làm này nối dữ liệu hành trình với tuần tra và kiểm tra thực địa: khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, lực lượng chức năng có thể đối chiếu hồ sơ và tình trạng tàu thay vì xử lý dựa trên một cảnh báo đơn lẻ. Trong sáu tháng đầu năm 2026, đơn vị xử lý sáu vụ liên quan sáu tàu, sáu người; đồng thời tham mưu xử lý 17 vụ vi phạm thủy sản. Con số xử lý cho thấy có hoạt động thực thi, nhưng hiệu quả dài hạn còn phụ thuộc vào việc xác minh nhất quán và ngăn tàu vi phạm tái diễn.
Mất kết nối cần được theo dõi đến cùng, không chỉ ghi nhận
Mất kết nối thiết bị VMS là một khâu dễ làm suy yếu chuỗi giám sát nếu địa phương không xác định được tàu đang ở đâu, vì sao mất tín hiệu và đã xử lý đến mức nào. Tại Thanh Hóa, trong 13 vụ xử phạt được tham mưu với tổng số tiền trên 1,07 tỷ đồng, có tám vụ liên quan đến mất kết nối thiết bị giám sát hành trình. Đây là căn cứ để coi việc theo dõi sự cố và xác minh trách nhiệm là nhiệm vụ quản lý thường xuyên, không phải thủ tục sau chuyến biển. Quảng Ngãi yêu cầu tổ chức trực ban VMS 24/7 để cảnh báo, phát hiện và xử lý vi phạm; đồng thời siết quản lý tàu không đủ điều kiện hoạt động. Hướng đi này hợp lý, nhưng cảnh báo chỉ có ích khi gắn với người phụ trách, thông tin cập nhật và hành động kiểm tra cụ thể.
Truy xuất điện tử giúp khép kín thông tin chuyến biển
VMS theo dõi tàu trên biển, còn eCDT giúp ghi nhận thông tin khai thác và thủ tục liên quan; ghép hai hệ thống sẽ tạo nền tảng tốt hơn để đối chiếu hành trình với nguồn gốc sản phẩm. Ở địa bàn Biên phòng Cửa khẩu Cảng Nghi Sơn, cán bộ trực tiếp hướng dẫn chủ tàu dùng phần mềm, cập nhật chuyến biển và hoàn thiện thủ tục. Quảng Ngãi báo cáo hơn 99% tàu cá đã lắp thiết bị giám sát hành trình và 99,5% tham gia eCDT; tỉnh yêu cầu hoàn tất cài đặt cho tàu còn thiếu trước ngày 10/11/2026. Đây là bước tiến về độ phủ, nhưng tỷ lệ cao không tự bảo đảm dữ liệu đầy đủ hay chính xác. Cần hỗ trợ ngư dân sử dụng hệ thống, kiểm tra chéo thông tin và duy trì quản lý tàu mất kết nối. Kết hợp công nghệ với tuần tra, kiểm tra tại cửa lạch và cảng cá mới khiến chống khai thác IUU có sức nặng thực tế.
