Quy mô thu hồi đất đặt gánh nặng lên hàng nghìn trường hợp
Metro Thủ Dầu Một – TP.HCM là tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 33,2 km, nối khu vực Bình Dương cũ với trung tâm thành phố và kết nối vào mạng lưới metro hiện hữu. UBND TP.HCM đã phê duyệt dự án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phục vụ tuyến, với tổng mức đầu tư hơn 36.586 tỷ đồng từ ngân sách; quy mô chi trả lớn cho thấy giải phóng mặt bằng không phải khâu phụ, mà là điều kiện quyết định dự án có thể đi đúng kế hoạch hay không.
Tuyến dự kiến thu hồi khoảng 85,82 ha đất, gồm 24,73 ha đất ở và gần 46,9 ha đất nông nghiệp. Tổng cộng 2.652 trường hợp bị ảnh hưởng: 2.092 trường hợp bị thu hồi một phần và 560 trường hợp bị thu hồi toàn bộ. Trong nhóm bị thu hồi toàn bộ có 558 hộ gia đình, cá nhân cùng hai tổ chức. Vì vậy, con số gần 86 ha không chỉ phản ánh quy mô công trình; nó còn cho thấy số phận nhà ở, sinh kế và tài sản của nhiều cộng đồng sẽ phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng phương án bồi thường.
Bồi thường và tái định cư phải đi trước việc thu hồi
Khoản ngân sách hơn 36.586 tỷ đồng là nền tảng cho công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, nhưng mức đầu tư tự nó chưa bảo đảm người dân được ổn định. Thành phố dự kiến rà soát quỹ nhà, đất tại các khu tái định cư ở Phú Lợi, Thuận An và những khu vực liên quan, đồng thời xem xét bổ sung quỹ theo nhu cầu thực tế. Các phường có tuyến đi qua được giao xác định nhu cầu, phối hợp với cơ quan chuyên môn đề xuất phương án bố trí nhà, đất và tạm cư.
Yêu cầu bảo đảm điều kiện tái định cư trước khi thu hồi đất đối với các trường hợp thuộc diện phải bố trí là nguyên tắc cần được thực thi đến từng hộ, không dừng ở kế hoạch tổng thể. Nhu cầu cụ thể chỉ rõ sau khi kiểm đếm, xác minh điều kiện và phê duyệt phương án bồi thường. Đó là lý do chính sách tái định cư metro phải được chuẩn bị song song với định giá và xác định quyền lợi: chậm hoặc thiếu minh bạch ở khâu này có thể làm suy giảm đồng thuận, kéo theo rủi ro cho tiến độ.
Tiến độ mặt bằng phải khớp với mục tiêu khởi công
Kế hoạch hiện đặt mục tiêu khởi công tuyến vào cuối năm 2026 và hoàn thành năm 2030. Trong khi đó, từ tháng 10/2026 đến tháng 2/2027, các địa phương dự kiến điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất, xây dựng giá đất và lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Khoảng thời gian này cho thấy áp lực tiến độ là có thật: các bước xác minh và lập phương án phải được tổ chức theo từng địa bàn, đoạn tuyến, vị trí nhà ga để không biến mục tiêu khởi công thành cuộc chạy đua bằng cách rút ngắn khâu bảo vệ quyền lợi.
Ban Quản lý Đường sắt đô thị sẽ phối hợp với địa phương lập tiến độ bàn giao mặt bằng, ưu tiên các vị trí phục vụ khởi công và thi công. Cách làm theo từng vị trí có thể giúp công trường khởi động sớm, nhưng chỉ hiệu quả khi thông tin, kiểm đếm và đối thoại với người dân được tiến hành minh bạch. Thành phố dự kiến khởi công thêm ba tuyến metro trong tháng 12/2026, trong kế hoạch phát triển 255 km đường sắt đô thị đến năm 2030. Tuyến Thủ Dầu Một khi khai thác được kỳ vọng kết nối trực tiếp khu vực Bình Dương cũ với trung tâm TP.HCM và các tuyến khác; lợi ích đó chỉ thuyết phục nếu quá trình giải phóng mặt bằng metro được triển khai công bằng.
Kết luận: tiến độ chỉ có ý nghĩa khi người dân được bảo đảm quyền lợi
Gần 86 ha đất và hơn 2.600 trường hợp bị ảnh hưởng biến dự án metro thành một bài toán xã hội lớn, không chỉ là bài toán kỹ thuật. Trong đó, 558 hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi toàn bộ đất cần được nhìn nhận như nhóm chịu tác động trực tiếp nhất, còn gói bồi thường hơn 36.500 tỷ đồng phải được đánh giá qua kết quả cụ thể: giá đất, hỗ trợ sinh kế, nơi ở thay thế và thời điểm bàn giao.
TP.HCM có lý do để đẩy nhanh giải phóng mặt bằng nhằm giữ mục tiêu khởi công cuối năm 2026, nhưng tốc độ không thể thay thế sự rõ ràng về quyền lợi. Nếu tái định cư sẵn sàng trước khi thu hồi và từng phương án được giải thích minh bạch, dự án có cơ hội vừa tiến triển vừa giữ được đồng thuận. Nếu không, những vướng mắc tại từng hộ có thể làm chậm chính tuyến metro mà thành phố muốn sớm đưa vào khai thác.
