Toán học cần bước ra khỏi trang giấy
Dạy Toán STEM là cách tổ chức hoạt động học tập để học sinh dùng kiến thức toán học cùng khoa học, công nghệ và kỹ thuật nhằm giải quyết một nhiệm vụ thực tế, thay vì chỉ ghi nhớ công thức và làm bài tập theo mẫu. Cách tiếp cận này có ý nghĩa khi chương trình phổ thông đặt mục tiêu phát triển tư duy logic, lập luận, mô hình hóa và giải quyết vấn đề, chứ không dừng ở việc truyền đạt kiến thức. Chiều 28/10, Trường THCS Võ Thị Sáu, phường An Biên, Hải Phòng, tổ chức chuyên đề cấp thành phố về dạy Toán theo định hướng STEM và năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Đây là hướng đi đáng chú ý: nếu học sinh không thấy toán học giúp mình đo đạc, lựa chọn hay kiểm chứng điều gì, các tính chất hình học rất dễ trở thành nội dung để học thuộc rồi quên.
Trong giáo dục STEM, Toán học không phải phần trang trí cho một dự án thủ công. Nó cung cấp cách đo, tính và đánh giá để ý tưởng có thể thành sản phẩm phù hợp với yêu cầu. Bởi vậy, Toán học thực tiễn không làm nhẹ kiến thức; ngược lại, buộc học sinh hiểu chính xác hơn vì các lựa chọn phải dựa trên dữ liệu và tính chất đã học. Chuyên đề ở Hải Phòng đặt đúng trọng tâm khi xem năng lực vận dụng là kết quả cần hướng tới, thay vì chỉ đánh giá học sinh làm được bao nhiêu bài tính.
Một bài học hình học có sản phẩm cụ thể
Điểm sáng của chuyên đề là bài học Toán 8 “Vận dụng tính chất hình thoi, hình vuông trong thiết kế sản phẩm STEM”, do cô Đỗ Thị Quyên thực hiện cùng học sinh lớp 8B1. Bài dạy kéo dài hai tiết, kết hợp ôn kiến thức hình thoi, hình vuông với thiết kế và chế tạo sản phẩm theo chủ đề Halloween. Từ cạnh, góc, đường chéo và các tính chất hình học, học sinh đo đạc, tạo hình, gấp ghép những chiếc diều và hộp kẹo. Một bài học hình học như vậy khiến câu hỏi “tính chất này dùng để làm gì?” có câu trả lời nhìn thấy được trên sản phẩm.
Giá trị không nằm ở việc món đồ bắt mắt đến đâu, mà ở quá trình học sinh phải chuyển kiến thức thành quyết định: đo kích thước nào, chọn cách ghép nào, rồi kiểm tra sản phẩm có đúng hình dạng và yêu cầu hay không. Khi thiết kế chưa đạt, các em có lý do để xem lại phép đo và lập luận. Đây là kiểu học giúp công thức có chỗ đứng trong trí nhớ vì nó gắn với một vấn đề cần giải quyết. Chuyên đề cũng gợi mở cho giáo viên Toán THCS cách xây dựng kế hoạch bài dạy STEM và đánh giá năng lực học sinh toàn diện hơn.
Từ hoạt động nhóm đến năng lực vận dụng
Một tiết STEM tốt không chỉ rèn kỹ năng làm sản phẩm. Học sinh phải trao đổi cách làm, phối hợp thao tác, trình bày lựa chọn và xử lý vấn đề khi kết quả không như dự kiến. Hoạt động thiết kế, chế tạo trong chuyên đề hướng tới phát triển năng lực hợp tác, giao tiếp, thuyết trình, giải quyết vấn đề, sáng tạo và ứng dụng công nghệ thông tin. Những năng lực ấy khó hình thành nếu giờ Toán chỉ xoay quanh giáo viên giảng, học sinh chép và làm bài độc lập. Đổi mới phương pháp vì thế không nên được hiểu là thêm một món đồ thủ công vào tiết học; điều cốt yếu là giao cho học sinh một nhiệm vụ đòi hỏi các em suy nghĩ, thử nghiệm và giải thích bằng kiến thức toán.
Điều đó cũng giúp giáo viên nhìn thấy học sinh hiểu bài đến đâu qua cách các em vận dụng, không chỉ qua đáp số. Tuy nhiên, hoạt động STEM cần thời lượng, vật liệu, thiết bị và công sức chuẩn bị; nếu nhiệm vụ quá cầu kỳ, phần chế tạo có thể lấn át mục tiêu Toán học. Vì vậy, bài học nên chọn sản phẩm vừa sức, tiêu chí rõ ràng và dành thời gian cho học sinh giải thích mối liên hệ giữa tính chất hình học với thiết kế. Công nghệ số có thể hỗ trợ trực quan hóa và chia sẻ học liệu, nhưng không thay thế được yêu cầu cốt lõi: học sinh phải dùng kiến thức để đưa ra, kiểm tra và điều chỉnh phương án.
Mở rộng chuyên đề thành thực hành thường xuyên
Một chuyên đề sẽ chỉ tạo hiệu ứng ngắn nếu dừng ở tiết dạy minh họa. Tại Trường THCS Võ Thị Sáu, tổ Khoa học tự nhiên dự kiến triển khai 18 tiết STEM trong năm học 2026–2027, thuộc các môn Toán, Khoa học tự nhiên, Công nghệ và Tin học ở các khối 6, 7, 8, 9; tổ cũng phát triển trang web học liệu số để chia sẻ kế hoạch, tài liệu và công cụ hỗ trợ. Với 40 lớp, dạy học hai buổi mỗi ngày và tổ chuyên môn gồm 34 thành viên, nhà trường có nền tảng để phối hợp xây dựng chủ đề liên môn. Con số kế hoạch cho thấy hướng đi có thể thành nề nếp, nhưng hiệu quả vẫn phụ thuộc vào chất lượng nhiệm vụ và khả năng tổ chức trong điều kiện thực tế.
Bước tiếp theo cần là thực nghiệm, dự giờ và phân tích kết quả để điều chỉnh nhiệm vụ, phương pháp tổ chức cùng tiêu chí đánh giá, bảo đảm hoạt động khả thi và có ích cho việc học. Đây là cách tiếp cận thuyết phục hơn việc chạy theo sản phẩm cầu kỳ: giáo viên cần biết học sinh đã vận dụng được kiến thức nào, vướng ở đâu và lần sau cần thay đổi điều gì. Dạy Toán STEM chỉ thực sự có giá trị khi học sinh mang được tư duy đo lường, lập luận và kiểm chứng ra ngoài lớp học. Từ công thức trên bảng đến chiếc diều hay hộp kẹo, mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra đồ vật, mà là giúp các em nhận ra Toán học có thể giải quyết những việc gần gũi trong đời sống.
