Lấy lợi ích của trẻ làm căn cứ quyết định
Nuôi con nuôi là việc xác lập quan hệ cha mẹ và con giữa người nhận nuôi với trẻ, nhằm bảo đảm trẻ được chăm sóc trong môi trường gia đình phù hợp và an toàn. Tại phiên thảo luận ở hội trường ngày 2/11 về dự thảo Luật Nuôi con nuôi sửa đổi, đại biểu Quốc hội nhấn mạnh quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ phải được thực hiện trên thực tế, chứ không dừng ở câu chữ trong luật. Đây là định hướng đúng: một quy trình thuận tiện cho người lớn không thể được xem là thành công nếu trẻ không được lắng nghe hoặc không an toàn sau khi về gia đình mới. Đại biểu Cà Thị Thắm cũng đề nghị đặt lợi ích tốt nhất của trẻ làm trung tâm, đồng thời bảo đảm trẻ có hoàn cảnh đặc biệt được sống trong môi trường gia đình với cơ chế bảo vệ phù hợp. Những nội dung này vẫn đang được Quốc hội thảo luận trong quá trình sửa đổi luật, chưa phải quy định đã được thông qua.
Sự đồng ý phải là tiếng nói tự nguyện
Dự thảo đề xuất hạ độ tuổi phải có sự đồng ý của trẻ từ đủ 9 xuống đủ 7 tuổi, đồng thời xem xét ý kiến, nguyện vọng, tình cảm và thái độ của trẻ. Thay đổi này có thể mở rộng cơ hội để trẻ được nhận nuôi bày tỏ mong muốn, nhưng một chữ ký không đủ chứng minh rằng trẻ đã tự nguyện. Đại biểu Cà Thị Thắm đề nghị quy định rõ cách lấy ý kiến, bảo đảm trẻ được giải thích đầy đủ và không chịu sức ép; với trẻ 7 tuổi, nhất là trẻ ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi, cách đánh giá cần phù hợp độ tuổi và mức độ trưởng thành. Đại biểu Nguyễn Thị Sửu cũng đề xuất lấy ý kiến trực tiếp, riêng tư, ghi nhận kết quả tư vấn trong hồ sơ và có người làm công tác xã hội hoặc chuyên môn hỗ trợ khi trẻ có nguy cơ bị tác động hay cần chăm sóc đặc thù.
Hết báo cáo định kỳ không có nghĩa hết bảo vệ
Dự thảo quy định báo cáo sáu tháng một lần trong ba năm; đại biểu Nguyễn Thị Sửu đồng tình với chế độ này và ghi nhận vai trò của người làm công tác xã hội. Bà không đề nghị kéo dài giám sát định kỳ đến khi trẻ đủ 18 tuổi trong mọi trường hợp. Điểm cần giữ rõ là khi hết thời hạn báo cáo, cơ quan chức năng vẫn phải đánh giá, phối hợp hỗ trợ và áp dụng biện pháp bảo vệ nếu nhận được thông tin trẻ có nguy cơ mất an toàn. Nói cách khác, giám sát sau nhận nuôi theo lịch và phản ứng trước nguy cơ là hai việc khác nhau; kết thúc việc thứ nhất không thể là lý do để bỏ qua việc thứ hai. Đại biểu cũng đề nghị làm rõ đầu mối và phối hợp bảo vệ trẻ được nhận nuôi ở nước ngoài khi có dấu hiệu bạo hành, xâm hại hoặc bị bỏ mặc. Đây là đề xuất đang được cân nhắc khi sửa luật, không phải cơ chế đã có hiệu lực.
Bảo vệ quyền trẻ em phải theo sát hoàn cảnh thực tế
Một đạo luật tốt không chỉ xác định ai được nhận nuôi mà còn phải giúp phát hiện sớm khi trẻ gặp nguy hiểm, thiếu chăm sóc hoặc khó hòa nhập. Đại biểu Cà Thị Thắm đề nghị làm rõ trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền, đầu mối tiếp nhận thông tin và cách phối hợp can thiệp khi trẻ bị ngược đãi, xâm hại hoặc gặp khó khăn trong gia đình mới. Đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề xuất lập báo cáo đánh giá riêng cho từng trẻ, gồm hoàn cảnh, nhu cầu, ý kiến của trẻ và căn cứ chọn phương án chăm sóc; với trường hợp có yếu tố nước ngoài, cần ghi nhận việc tìm gia đình thay thế phù hợp trong nước trước khi xem xét phương án đó. Những đề xuất này cho thấy sửa Luật Nuôi con nuôi cần gắn nguyên tắc với trách nhiệm cụ thể. Kết luận, tiếng nói của trẻ chỉ được bảo vệ lâu dài khi cơ chế tiếp nhận thông tin và can thiệp vẫn hoạt động mỗi khi có nguy cơ, dù lịch báo cáo đã khép lại.
