Ung thư gan bắt đầu từ… chiếc đũa mốc và chai dầu rẻ tiền
Nguy cơ ung thư gan trong gia đình không chỉ đến từ rượu bia hay virus viêm gan, mà còn từ aflatoxin sinh ra trong mốc thực phẩm độc tố, tích tụ âm thầm trên đũa gỗ, thớt mốc, ngũ cốc, gia vị và dầu ăn kém chất lượng, nếu bảo quản thực phẩm an toàn không được thực hiện đúng cách thì cả nhà có thể cùng phơi nhiễm mỗi ngày mà không hề hay biết.
Điều đáng sợ là những “sát thủ” này nằm ngay trong căn bếp quen thuộc. Một gia đình bốn người cùng mắc ung thư gan chỉ vì cố dùng lại đũa tre đã mốc đen, rửa mãi không sạch, ông nội còn khăng khăng cho rằng nấm mốc trên tre “ăn được”, hấp lên là xong. Một cặp vợ chồng ngoài 40 tuổi, không hút thuốc, hiếm khi uống rượu, vẫn lần lượt qua đời vì ung thư gan, và xét nghiệm cho thấy aflatoxin trong máu họ vượt chuẩn. Hai câu chuyện này cho thấy: bếp nhà bạn có thể đang là “ổ” aflatoxin ung thư gan mà bạn chưa từng nghĩ tới.
Aflatoxin: độc hơn thạch tín, không cháy hết trong nồi canh nhà bạn
Aflatoxin là độc tố do nấm mốc sinh ra, thường xuất hiện trên ngũ cốc, lạc, hạt có dầu, gia vị, gỗ ẩm… và được xếp vào nhóm chất gây ung thư gan hàng đầu. Chuyên gia độc chất cho biết aflatoxin độc gấp 68 lần thạch tín asen và gấp 100 lần kali xyanua; chỉ một lượng rất nhỏ cũng có thể gây ngộ độc cấp, suy gan, suy thận và tử vong. Đây không phải là thứ “mốc thường thường” có thể bỏ qua bằng một lần tráng nước sôi.
Điều nguy hiểm nhất: aflatoxin chịu nhiệt tới khoảng 280°C, nên việc luộc, hấp, nấu canh, chiên xào không thể phá hủy hoàn toàn độc tố này. Khi đũa tre, thớt gỗ bị xước, nứt, ẩm lâu ngày, chúng giữ lại cặn thức ăn, nước rửa, tạo môi trường lý tưởng cho nấm mốc sinh độc tố. Thực phẩm mốc, đũa mốc, thớt mốc, dầu ép từ hạt mốc… tất cả cộng dồn thành gánh nặng cho gan, làm tăng nguy cơ ung thư gan nguyên phát theo thời gian, đặc biệt khi cả gia đình cùng ăn chung một nguồn thức ăn nhiễm độc.
Khi cả nhà cùng mắc ung thư gan: lỗi không chỉ ở gen mà ở… thói quen bếp núc
Khi trong nhà có nhiều người cùng mắc ung thư gan, phản xạ đầu tiên thường là nghĩ đến di truyền. Nhưng hai ca bệnh điển hình cho thấy bếp núc và thói quen ăn uống chung mới là “mẫu số chung” đáng sợ hơn. Gia đình bốn người cùng ung thư gan vì cùng dùng một bộ đũa tre mốc đen, được ông nội “bảo kê” bằng niềm tin sai lầm rằng nấm mốc trên tre không hại, hấp lại là dùng tiếp. Hai người con được tầm soát sớm sau khi phát hiện nguồn độc từ đũa, và đều có cùng loại ung thư gan với ông và mẹ.
Trong trường hợp cặp vợ chồng cùng mắc ung thư gan, bác sĩ phát hiện họ có thói quen mua dầu ăn tự ép số lượng lớn để tiết kiệm, không kiểm soát được chất lượng nguyên liệu. Nhiều cơ sở dùng lạc, hạt hướng dương đã mốc hoặc bảo quản kém để ép dầu, khiến độc tố aflatoxin vượt chuẩn. Khi hai vợ chồng cùng ăn chung loại dầu này trong thời gian dài, việc cả hai cùng mang lượng aflatoxin cao trong máu và cùng mắc ung thư gan không còn là “trùng hợp ngẫu nhiên” nữa.
Ngũ cốc, gia vị, dầu ăn: những “ổ” aflatoxin bị bỏ quên trong bếp
Aflatoxin không chỉ nằm trên đũa, thớt. Nó còn ẩn trong những thứ mà nhiều gia đình mua cả bao, để cả năm: gạo, lạc, đậu, ngô, hạt hướng dương, tiêu, ớt khô, gia vị xay sẵn… Khi bảo quản ẩm, nóng, không kín, nấm mốc phát triển và sinh độc tố. Đáng lo hơn, các loại dầu ăn tự ép trôi nổi thường dùng nguyên liệu hạt đã mốc hoặc bảo quản kém, khiến độc tố aflatoxin trong dầu vượt xa giới hạn an toàn. Năm 2019, cơ quan quản lý thị trường đã phát hiện nhiều mẫu dầu lạc, dầu mè tự ép có lượng aflatoxin cao gấp 12 lần quy định.
Gia đình cặp vợ chồng mắc ung thư gan là ví dụ điển hình: họ mua một lượng lớn dầu tự ép về dùng dần, trong khi loại dầu này vốn khó bảo quản lâu, rất dễ bị hỏng nếu để gần bếp, nơi nóng ẩm. Khi dầu đã mở nắp quá lâu, hoặc có dấu hiệu lạ về màu, mùi, vị, kết cấu mà vẫn cố dùng, bạn đang cho gan mình “uống” thêm aflatoxin mỗi ngày. Đây là nguy cơ ung thư gan mà nhiều người bỏ qua vì nghĩ rằng “dầu quê”, “dầu nhà ép” thì tự nhiên và an toàn hơn.
5 nguyên tắc bảo vệ gan cho cả nhà ngay từ căn bếp
Nếu muốn giảm nguy cơ ung thư gan, đừng chỉ nghĩ đến việc kiêng rượu hay tiêm phòng viêm gan B; hãy bắt đầu từ việc “thanh lọc” căn bếp. Thứ nhất, tuyệt đối bỏ ngay đũa gỗ, đũa tre bị xước, nứt hoặc có dù chỉ một chấm mốc nhỏ; ngay cả khi nhìn vẫn còn “đẹp”, nên thay mới mỗi 3–6 tháng để hạn chế tích tụ nấm mốc và độc tố aflatoxin. Khi rửa, phải chà từng chiếc bằng miếng rửa bát, rửa xong để nơi khô ráo, có nắng rồi mới cất.
Thứ hai, không dùng thực phẩm mốc dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả cắt bỏ phần mốc. Thứ ba, nói không với dầu ăn tự ép trôi nổi; ưu tiên dầu có thương hiệu, bao bì rõ, đã được kiểm định chất lượng. Thứ tư, bảo quản dầu ăn xa nguồn nhiệt, dùng trong vòng khoảng hai tháng sau khi mở nắp và bỏ ngay nếu thấy thay đổi màu, mùi, vị hoặc kết cấu. Thứ năm, nếu trong nhà có từ hai người trở lên mắc ung thư gan hoặc xơ gan không rõ nguyên nhân, hãy nghiêm túc xem lại nguồn thực phẩm, thói quen dùng đũa, thớt, dầu ăn và đi tầm soát sớm cho các thành viên còn lại.
