Tuyên bố kết thúc nhanh chưa phải cam kết chấm dứt giao tranh
Xung đột Mỹ Iran là cuộc đối đầu quân sự và ngoại giao giữa Washington với Tehran, trong đó tuyên bố về khả năng kết thúc chiến dịch luôn đi cùng đe dọa sử dụng vũ lực và những điều kiện chính trị chưa được giải quyết. Ngày 10/3, Donald Trump mô tả cuộc chiến là một “chuyến xuất quân ngắn hạn”, nói Mỹ đã đạt phần lớn mục tiêu và đáp rằng chiến dịch sẽ kết thúc “rất sớm”, nhưng không đưa ra thời hạn cụ thể. Cách diễn đạt ấy tạo kỳ vọng về việc hạ nhiệt, song chưa xác định khi nào các hoạt động quân sự dừng lại hay điều gì sẽ được xem là kết quả cuối cùng. Khoảng cách giữa lời hứa chính trị và một cam kết có thể kiểm chứng khiến tuyên bố của Trump về Iran chưa đủ để coi nguy cơ giao tranh đã qua.
Sự nhập nhằng này càng rõ khi đặt cạnh những phát biểu trước đó. Ngày 31/10, Trump nói Mỹ còn một hoặc hai địa điểm tại Iran cần xử lý và có thể hoàn tất trong 10 phút; ông nêu Pickaxe Mountain, nơi bị nghi có cơ sở hạt nhân ngầm. Ngày 2/11, khi được hỏi liệu có cân nhắc nối lại các đòn tấn công, ông trả lời “Không”, nhưng đồng thời nhắc lại lằn ranh đỏ rằng Washington sẽ không chấp nhận Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Những thông điệp đổi sắc nhanh không nhất thiết đồng nghĩa chính sách đã đổi hướng; chúng cho thấy Nhà Trắng muốn giữ cả cửa đàm phán lẫn sức ép quân sự.
Tehran cảnh báo chiến tranh mới có thể vượt khỏi dự đoán
Phản ứng của Tehran đi ngược hẳn với hình ảnh một cuộc chiến có thể khép lại nhanh chóng. Ngày 1/11, người phát ngôn quân đội Iran Mohammad Akraminia cảnh báo một cuộc chiến tiềm tàng có thể kéo dài hơn những đợt giao tranh trước, đồng thời nói Tổng thống Mỹ không thể tự quyết định thời điểm hay điều kiện kết thúc. Đây không chỉ là lời đáp trả tu từ trước tuyên bố của Trump: nó nhấn mạnh rằng một hành động quân sự có thể kéo theo diễn biến nằm ngoài khả năng kiểm soát của Washington. Người phát ngôn Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran Hossein Mohebbi còn cảnh báo xung đột sẽ không bị giới hạn về địa lý và Tehran đã xác định phạm vi tác chiến rộng để gây tổn thất cho đối phương.
Những lời cảnh báo của Iran cần được nhìn nhận vừa như tín hiệu răn đe, vừa như lời nhắc về cái giá của việc đánh giá thấp nguy cơ leo thang. Các phát biểu này xuất hiện sau khi Trump nói Mỹ có thể nhanh chóng tấn công những mục tiêu còn lại, trong bối cảnh căng thẳng Trung Đông có nguy cơ bùng phát trở lại. Đối với người dân và hoạt động hàng hải, rủi ro không dừng ở chiến trường: một con tàu trúng vật thể không xác định ngoài khơi Oman, gần cửa eo biển Hormuz, ngày 1/11; thủy thủ đoàn được báo cáo an toàn. Hormuz là tuyến trọng yếu của vận chuyển dầu mỏ toàn cầu, nên đe dọa an ninh tại đây có thể lan rộng tác động vượt khỏi phạm vi hai nước.
Đàm phán vẫn tiếp diễn dưới bóng sức ép quân sự
Washington và Tehran chưa đóng cánh cửa đối thoại, nhưng các tín hiệu tích cực còn mong manh. Ngày 1/11, các nhà đàm phán Iran tiếp tục thảo luận tại Doha với các bên trung gian Qatar; Ngoại trưởng Abbas Araghchi nói tiến trình đang diễn ra và có tiến triển, trong khi Tehran chuẩn bị cho cả phương án phòng thủ lẫn ngoại giao. Hôm sau, Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho biết hai bên đã có một số cuộc trao đổi tốt đẹp và bày tỏ lạc quan về khả năng đạt giải pháp qua đàm phán, nhưng Washington chưa đặt thời hạn để Iran chấp nhận thỏa thuận. Tới tối 2/11, phía trung gian Qatar tiếp tục tới Tehran để bàn về dự thảo thỏa thuận; Iran cho biết đề xuất bảy bước từ tháng 9 đã được rút gọn để có thể thực hiện trong hai ngày và vẫn là nền tảng thương lượng.
Tuy nhiên, ngoại giao chưa tách khỏi tính toán quân sự. Theo các nguồn tin được dẫn lại, trong cuộc điện đàm ngày 31/10, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu thúc giục Mỹ tấn công Iran sau bầu cử giữa kỳ ngày 3/11, còn Trump muốn chờ đàm phán tiếp tục; cuộc trao đổi được phía Israel mô tả là căng thẳng, phía Mỹ gọi là thẳng thắn. Washington cũng tiếp tục giữ lằn ranh về chương trình hạt nhân, trong khi Tehran nói kết quả phụ thuộc vào sự tỉnh táo chính trị của Mỹ. Bởi vậy, đàm phán Mỹ Iran đang tiến lên trong điều kiện sức ép còn nguyên: mỗi bên vừa thăm dò thỏa hiệp, vừa phát tín hiệu rằng họ sẵn sàng đối đầu.
Khoảng cách giữa thông điệp và thực tế là phép thử quyết định
Điều cần theo dõi không phải chỉ là Trump nói chiến dịch sẽ sớm kết thúc, mà là liệu hai bên có thể biến lời nói thành giới hạn rõ ràng đối với hành động quân sự. Washington đã nói đạt phần lớn mục tiêu, nhưng cũng từng nêu các mục tiêu còn lại và không rút bỏ lằn ranh hạt nhân; Tehran vừa tham gia trao đổi, vừa cảnh báo chiến tranh mới có thể kéo dài và lan rộng. Hai thông điệp ấy khiến việc tuyên bố chiến thắng hoặc khép lại xung đột trở nên dễ dàng hơn việc bảo đảm giao tranh không tái diễn. Chừng nào dự thảo chưa được các bên chấp thuận và những điều kiện an ninh chưa được xử lý, tín hiệu lạc quan vẫn chưa thể thay thế một thỏa thuận.
Bối cảnh quân sự cũng cho thấy vì sao lời hứa kết thúc nhanh cần được kiểm chứng bằng diễn biến thực tế: trong 10 ngày đầu chiến dịch, CENTCOM cho biết lực lượng Mỹ đã đánh hơn 5.000 mục tiêu. Con số này phản ánh quy mô đáng kể của chiến dịch, không phải bằng chứng rằng nguy cơ đã biến mất. Triển vọng giảm căng thẳng phụ thuộc vào việc các cuộc tiếp xúc qua trung gian có tạo ra thỏa thuận khả thi hay không, đồng thời Washington và Tehran có kiềm chế những động thái khiến đối phương phải đáp trả hay không. Kết luận hiện giờ vì thế phải thận trọng: xung đột có thể sớm lắng xuống, nhưng tuyên bố chính trị chưa đủ để bảo đảm hòa bình; cảnh báo của Iran và sức ép quân sự vẫn phủ bóng lên con đường ngoại giao.
