Bắt nạt không phải chuyện đùa giữa bạn bè
Bắt nạt học đường là hành vi cố ý gây tổn hại, lặp lại theo thời gian và diễn ra trong thế tương quan quyền lực không cân bằng giữa người bắt nạt với người bị nhắm tới. Cách hiểu này giúp người lớn phân biệt bắt nạt với một mâu thuẫn nhất thời: điều đáng ngại không chỉ là một cú đánh, mà còn là việc một học sinh liên tục bị làm nhục, cô lập hoặc khiến em sợ đến trường. Bạo lực học đường có thể xảy ra bằng lời nói, hành động thể chất, quan hệ xã hội hoặc trên không gian mạng. Chửi bới, chế giễu, đặt biệt danh, tung tin đồn, tẩy chay và phát tán thông tin gây tổn hại đều có thể là những cách bắt nạt. Bởi vậy, nếu nhà trường chỉ xử lý những vụ xô xát nhìn thấy được, phần tổn thương âm thầm có thể tiếp tục bị bỏ qua.
Từ bị bêu rếu đến trầm cảm nặng
Chiều 9/11, Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai thông tin về một nữ sinh 15 tuổi được điều trị sau thời gian dài bị bạn bè trêu chọc, tung tin thất thiệt, gán ghép chuyện tình cảm và cười cợt khi em mắc lỗi hoặc bị điểm kém. Một số bạn còn cô lập, lạnh nhạt và đánh em. Dù nữ sinh đã kể với mẹ, gia đình cũng trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, tình trạng bắt nạt không cải thiện đáng kể. Em dần lo lắng trước mỗi buổi đến trường, thường buồn bã, dễ khóc, thu mình, mất hứng thú vẽ tranh, học sa sút và mất ngủ. Sau đó, gia đình phát hiện những vết thương ở cẳng tay; nữ sinh cho biết em tự làm đau mình để giải tỏa căng thẳng. Bác sĩ xác định em mắc trầm cảm nặng, có ý tưởng tự sát. Ca bệnh cho thấy lời nói như “đùa thôi” không thể xóa hậu quả khi hành vi lặp đi lặp lại và nạn nhân không có cách tự bảo vệ.
Con số gần 20% không thể bị xem nhẹ
Một ca bệnh không đại diện cho mọi học sinh, nhưng khảo sát diện rộng cho thấy đây không phải vấn đề hiếm gặp. Trong Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA 2025, hơn 7.350 học sinh tại 194 trường trung học cơ sở ở Việt Nam tham gia khảo sát; 19,9% cho biết bị bắt nạt vài lần mỗi tháng, gần bằng mức trung bình 19,6% của OECD. Hình thức được ghi nhận phổ biến nhất là bị trêu chọc, ở mức 15,8%; 8,7% cho biết bị lan truyền tin đồn ác ý. Học sinh cũng có thể bị đe dọa, đánh hoặc bị đăng thông tin gây hại lên mạng. Bắt nạt qua mạng đáng lưu tâm vì nội dung có thể tiếp tục lan truyền ngoài giờ học; dữ liệu được công bố cho biết hình thức này chiếm khoảng 10% và có xu hướng gia tăng. Những con số ấy đòi hỏi trường học xem việc phòng ngừa và phát hiện bắt nạt là trách nhiệm thường xuyên, không phải phản ứng chỉ sau một vụ việc gây chú ý.
Nhận ra thay đổi trước khi khủng hoảng xảy ra
Trầm cảm ở học sinh có thể bộc lộ qua những thay đổi mà người lớn dễ quy cho tuổi dậy thì: buồn bã kéo dài, dễ khóc, mất hứng thú, tự trách mình, lo âu, né tránh người khác hoặc không muốn đến trường. Mất ngủ, mệt mỏi, đau đầu, đau bụng không rõ nguyên nhân và kết quả học tập giảm sút cũng đáng được chú ý. Một dấu hiệu đơn lẻ chưa đủ để kết luận, nhưng nhiều thay đổi cùng xuất hiện hoặc kéo dài cần được hỏi han và đánh giá nghiêm túc. Cha mẹ, giáo viên nên để ý trẻ đột ngột thu mình, cáu gắt, muốn nghỉ học hay có vết thương không rõ nguyên nhân. Tự gây thương tích, nói về cái chết hoặc có ý tưởng tự sát là cảnh báo khẩn cấp, không phải hành vi để trách mắng hay làm ngơ. Hãy lắng nghe bình tĩnh, hỏi trực tiếp về sự an toàn của trẻ và tìm hỗ trợ chuyên môn; khi có nguy cơ tức thời, cần bảo đảm trẻ không ở một mình và liên hệ dịch vụ y tế phù hợp.
Can thiệp phải bảo vệ trẻ, không chỉ dừng ở nhắc nhở
Nữ sinh trong ca bệnh được điều trị bằng thuốc kết hợp liệu pháp tâm lý cá nhân và liệu pháp kích hoạt hành vi. Sau một tháng, giấc ngủ cải thiện, em bớt khóc nhưng vẫn hạn chế giao tiếp. Tiến triển này nhắc người lớn rằng việc dừng hành vi bắt nạt là cần thiết, song không thay thế quá trình phục hồi tâm lý; trẻ có thể cần được hỗ trợ lâu dài. Nhà trường cần kiểm tra xem việc bắt nạt đã chấm dứt thật sự hay chỉ chuyển sang hình thức kín đáo hơn, đồng thời tạo kênh để học sinh báo tin an toàn. Gia đình nên duy trì trò chuyện không phán xét và phối hợp với giáo viên, chuyên gia khi trẻ có dấu hiệu đáng lo. Cũng không nên mặc định chỉ nạn nhân cần trợ giúp: trẻ bắt nạt và trẻ vừa là nạn nhân vừa gây bắt nạt cũng có thể gặp khó khăn tâm lý. Kết luận cần rõ ràng: phát hiện sớm, bảo vệ trẻ và can thiệp đúng lúc có thể ngăn tổn thương tiếp tục bị xem nhẹ.
