Cát san lấp là nút thắt lớn nhất
Điều phối vật liệu cho các dự án giao thông TP.HCM là việc phân bổ đúng loại, đúng khối lượng và đúng thời điểm từ các mỏ, nguồn cung đến từng công trường để duy trì thi công. Bài toán này đang cấp bách khi 20 dự án do Ban Giao thông quản lý cần hỗ trợ vật liệu trong bốn tháng cuối năm 2026, còn nguồn cát san lấp tại thành phố chỉ đáp ứng khoảng 38% nhu cầu khai thác được ghi nhận.
Tại họp báo chiều 29/10, Ban Giao thông nêu nhu cầu của nhóm dự án gồm 1,91 triệu m³ đá xây dựng, 0,55 triệu m³ cát xây dựng, 1,85 triệu m³ cát san lấp và 3,7 triệu m³ đất đắp. Đây không chỉ là danh sách vật tư cần mua: cát san lấp gắn trực tiếp với các hạng mục nền, móng, nên thiếu hụt có thể làm đảo lộn trình tự thi công. Công suất khai thác cát xây dựng cũng mới đáp ứng khoảng một nửa nhu cầu, cho thấy sức ép không dừng ở riêng cát san lấp.
Điểm đáng lo không nằm ở tổng khối lượng trên giấy, mà ở khả năng đưa vật liệu phù hợp đến đúng dự án trong lúc nhiều công trường cùng tăng tốc.
Nhu cầu dồn vào những công trình lớn
Cao tốc TP.HCM - Mộc Bài là nơi áp lực thể hiện rõ nhất: dự án cần 1,53 triệu m³ cát san lấp, 2,67 triệu m³ đất đắp và 380.000 m³ đá xây dựng trong giai đoạn được báo cáo. Riêng nhu cầu cát san lấp của tuyến này chiếm hơn 80% tổng lượng cát san lấp mà 20 dự án đăng ký trong bốn tháng cuối năm. Khi một công trình tập trung phần lớn nhu cầu, chậm trễ trong cấp nguồn có thể kéo theo cạnh tranh vật liệu giữa các hạng mục và dự án.
Vành đai 3 cần khoảng 870.000 m³ đá xây dựng. Ban Giao thông cho biết nguồn đá nhìn chung có thể cân đối sau các giải pháp tăng công suất, nhưng một số chủng loại cấp phối đá dăm vẫn thiếu cục bộ; đất đắp đủ về tổng công suất nhưng nguồn đạt yêu cầu kỹ thuật và có cự ly vận chuyển phù hợp còn hạn chế. Vì vậy, nói nguồn cung “đủ” mà không xét chất lượng, vị trí và thời điểm giao hàng sẽ dễ tạo cảm giác an toàn sai.
Nguồn cát tự nhiên trong khu vực có hạn, trong khi nhiều dự án lớn đồng loạt tăng tốc trong năm 2026; một số mỏ còn hoàn thiện thủ tục cấp phép, còn thông tin về trữ lượng, công suất và chất lượng chưa đầy đủ.
Điều phối phải bám sát tiến độ công trường
Kế hoạch điều phối chỉ có tác dụng nếu theo sát nhịp thi công thực tế. Ban Giao thông cho biết đang rà soát nhu cầu từng dự án, theo dõi lượng vật liệu đến công trường và ưu tiên các hạng mục ít phụ thuộc vào cát để tránh gián đoạn. Cách làm này hợp lý trong ngắn hạn, nhưng không thể thay thế nguồn cung ổn định: chuyển thứ tự thi công chỉ giúp duy trì một phần công việc, không giải quyết được khối lượng cát còn thiếu.
Nhà thầu cũng cần được kết nối trực tiếp với mỏ, ký hợp đồng và tiếp nhận vật liệu đúng thời điểm. Với đất đắp, thành phố đang tính đến việc tận dụng đất đào từ dự án metro số 2 nếu đáp ứng điều kiện tiếp nhận; với cát, định hướng gồm tìm nguồn hợp pháp từ địa phương lân cận, nguồn nhập khẩu hợp pháp và mở rộng sử dụng cát nghiền. Các phương án thay thế cần được đánh giá theo tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng cung ứng thực tế, thay vì chỉ tính vào kế hoạch như nguồn dự phòng.
Theo Ban Giao thông, công suất khai thác hiện đáp ứng khoảng 38% nhu cầu cát san lấp của thành phố. Con số này cho thấy điều phối không thể chỉ là phân chia hạn mức: cần cập nhật nhu cầu hằng tháng, công khai thông tin mỏ và kịp thời chuyển nguồn khi vật liệu đã phân bổ không được sử dụng.
Tiến độ công trình phụ thuộc vào nguồn cung có thể kiểm chứng
Với người dân, rủi ro không chỉ là công trường chậm mà còn là lợi ích giao thông của các tuyến mới đến muộn. Những công trình này chỉ cải thiện kết nối khi hoàn thành; vì thế, tiến độ công trình phụ thuộc cả vào mặt bằng, hạ tầng kỹ thuật lẫn việc bảo đảm vật liệu theo từng giai đoạn. Việc nhiều hạng mục cùng cần cát, đá và đất đắp khiến điều phối thiếu chính xác có thể biến một thiếu hụt cục bộ thành điểm nghẽn lan rộng.
Thành phố cần xem điều phối vật liệu xây dựng là một phần của quản trị tiến độ: cập nhật nhu cầu theo tuần hoặc tháng, đối chiếu cam kết giao hàng với lượng thực nhận, ưu tiên công trình có nhu cầu cấp thiết và đánh giá sớm các nguồn thay thế. Ban Giao thông cũng kiến nghị mở rộng cơ chế đặc thù trong cấp phép khai thác, kiểm soát giá bán và ưu tiên nguồn cho công trình trọng điểm.
Kết luận, đá và đất đắp có thể được cân đối nếu cam kết cung ứng thành hiện thực, nhưng thiếu cát san lấp vẫn là phép thử lớn nhất đối với nhóm dự án. Muốn bảo vệ tiến độ, TP.HCM cần biến điều phối từ phản ứng khi công trường thiếu vật liệu thành cơ chế chủ động, minh bạch và gắn chặt với lịch thi công.
