Thỏa thuận trên giấy, nhiên liệu chưa đến nơi
Dầu diesel Nga là nhiên liệu có nguồn gốc từ Nga mà các bên đang tìm cách đưa trở lại thị trường Mỹ theo một thỏa thuận chính trị, nhưng việc được phép giao dịch không đồng nghĩa hàng đã được nhập khẩu và cập cảng. Khoảng cách ấy đang thể hiện rõ: gần một tháng sau khi Tổng thống Donald Trump đồng ý cho phép Nga đưa dự trữ diesel vào thị trường Mỹ và toàn cầu, chưa có lô hàng nào được xác nhận đến Mỹ. Thỏa thuận được đưa ra giữa lúc giá nhiên liệu tại nước này tăng gần gấp đôi kể từ khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran bắt đầu; trước đó, giá năng lượng toàn cầu cũng tăng mạnh, thúc đẩy Washington tạm nới một số hạn chế. Đây là động thái nhằm giảm sức ép nguồn cung, nhưng chưa phải bằng chứng rằng dòng nhiên liệu Nga đã chảy vào thị trường Mỹ. Nhầm lẫn hai việc này sẽ khiến ý nghĩa thực tế của thỏa thuận bị phóng đại.
Theo thông báo về thỏa thuận, Nga sẽ cung cấp hơn 300.000 tấn diesel, tiếp đó là các đợt bổ sung; giao dịch được phép mua bán, vận chuyển, dỡ hàng và nhập khẩu đến ngày 7/4/2027. Mốc thời hạn tạo ra một hành lang chính sách, không bảo đảm cho từng chuyến hàng. Từ giấy phép đến cảng dỡ còn cần bên mua, phương án vận chuyển, bảo hiểm và xác nhận pháp lý đủ rõ để doanh nghiệp chấp nhận rủi ro. Vì vậy, điều đáng theo dõi không chỉ là tuyên bố của lãnh đạo mà còn là tàu nào thực sự cập cảng và hàng nào được thông quan.
Tàu đổi hướng phơi bày rủi ro giao dịch
Các tín hiệu hàng hải hiện cho thấy sự dè dặt thay vì một tuyến cung ứng ổn định. Tàu Talisman và tàu Leruo rời cảng Primorsk với điểm đến khai báo là bờ Đông Mỹ; nhưng dữ liệu được ghi nhận đến ngày 5/11 cho thấy một tàu hướng về Brazil, tàu kia tiến vào Địa Trung Hải. Một tàu thứ ba đổi điểm đến từ New York sang trạng thái “chờ chỉ thị”, nghĩa là chưa xác định cảng dỡ. Một tàu khác, Beast, sau khi nhận hàng tại Primorsk cũng phát tín hiệu điểm đến là Đại Tây Dương. Những thay đổi này không chứng minh mọi chuyến hàng đã bị hủy, nhưng đủ để bác bỏ cách diễn giải rằng diesel Nga đã trên đường chắc chắn vào Mỹ. Tàu dầu Nga có thể rời cảng, song điểm đến khai báo chưa phải bằng chứng giao hàng.
Nguyên nhân chính là bất định pháp lý. Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ ban hành giấy phép miễn trừ trừng phạt tạm thời, nhưng lệnh cấm nhập khẩu năng lượng Nga do Quốc hội Mỹ ban hành vẫn còn hiệu lực. Sự chồng lấn giữa miễn trừ hành pháp và lệnh cấm khiến thương nhân phải cân nhắc liệu giao dịch cụ thể có được bảo vệ hay không; việc một nhóm nghị sĩ lưỡng đảng phản đối càng làm tăng rủi ro chính trị. Bởi vậy, trừng phạt nhiên liệu Nga không biến mất chỉ vì một giấy phép có thời hạn. Khi tính hợp pháp, bảo hiểm và khâu dỡ hàng chưa chắc chắn, đổi hướng hoặc chờ chỉ thị có thể là lựa chọn thận trọng hơn đối với các bên liên quan.
Mỹ – Nga bàn dự án lớn, nhưng chưa có đường triển khai
Bàn thảo Mỹ Nga dầu khí rộng hơn nhiều so với các chuyến diesel: Washington và Moskva được cho là đang xem xét khả năng đưa các tập đoàn Mỹ trở lại thị trường Nga trong khuôn khổ trao đổi về giải pháp cho xung đột Ukraine. Các phương án gồm khôi phục liên doanh Sakhalin-1, để doanh nghiệp Mỹ tham gia kế hoạch nối lại xuất khẩu dầu Nga qua đường ống Druzhba, dự án LNG tại Alaska có Novatek của Nga và khả năng khôi phục một phần dòng khí qua hạ tầng Nord Stream còn lại. Tuy nhiên, các quan chức Mỹ nói liên doanh và thỏa thuận kinh doanh mới chỉ có thể triển khai sau khi xung đột kết thúc; chưa có thỏa thuận nào được hoàn tất. Đây là chương trình nghị sự tiềm năng, không phải danh mục dự án đã được phê duyệt.
Ngay cả khi môi trường chính trị đổi chiều, Sakhalin-1 vẫn đặt ra bài toán quyền sở hữu, bồi thường và điều kiện đầu tư sau khi hoạt động của ExxonMobil tại Nga bị gián đoạn; doanh nghiệp này từng khẳng định chưa có kế hoạch quay lại. Druzhba cũng phụ thuộc vào chính sách năng lượng của Liên minh châu Âu, các biện pháp trừng phạt và sự sẵn sàng của doanh nghiệp vận hành. Còn dự án LNG Alaska và phương án Nord Stream cần những bước cụ thể hơn trước khi có thể xem là hợp tác khả thi. Washington kỳ vọng tiến triển trong các cuộc tiếp xúc ba bên với Ukraine dự kiến tại Abu Dhabi vào tháng tới, nhưng lập trường đàm phán của Moskva chưa cho thấy thay đổi đáng kể.
Miễn trừ không đồng nghĩa bình thường hóa
Cần phân biệt ba tầng thường bị nhập làm một: thảo luận chính sách, miễn trừ pháp lý có giới hạn và giao dịch thực tế. Các cuộc bàn về Sakhalin-1 hay Druzhba mới là định hướng hợp tác hậu xung đột; giấy phép diesel là ngoại lệ tạm thời; còn hàng cập cảng Mỹ phải vượt qua những ràng buộc pháp luật và quyết định thương mại riêng. Từ nguồn tin hiện có, chưa có lô diesel Nga nào được xác nhận đến Mỹ. Vì thế, việc nhiều tàu rời Primorsk không thể được dùng như bằng chứng rằng Mỹ đã nối lại nhập khẩu nhiên liệu Nga trên thực tế.
Kết luận hợp lý lúc này không phải thỏa thuận chắc chắn thất bại, mà là nó chưa chứng minh được hiệu quả vận hành. Mốc giấy phép kéo dài đến ngày 7/4/2027 vẫn để ngỏ khả năng giao hàng, song các nhà kinh doanh cần sự rõ ràng hơn về lệnh cấm nhập khẩu còn hiệu lực và cách áp dụng miễn trừ. Cho đến khi có tàu cập cảng, hàng được dỡ và giao dịch được xác nhận, dầu diesel Nga vẫn là một khả năng chính trị hơn là nguồn cung thực tế cho Mỹ. Đó là thước đo đáng tin cậy hơn mọi tuyên bố về quy mô hợp tác.
