Dòng thải bị bỏ lại giữa đường
Nước thải đô thị là dòng nước phát sinh sau sinh hoạt và hoạt động kinh tế, chứa các chất ô nhiễm cần được thu gom, xử lý phù hợp trước khi trả lại môi trường. Nhưng trong nhiều đô thị, hành trình ấy thường đứt đoạn: nước từ nhà ở, nhà hàng, bệnh viện và cơ sở sản xuất có thể theo cống rãnh chảy ra kênh, sông, hồ mà chưa qua xử lý đầy đủ. Mỗi ngày, những dòng thải âm thầm rời khỏi các khu phố, mang theo áp lực ngày càng lớn lên môi trường đô thị. Vấn đề không chỉ nằm ở việc có hay không có nhà máy xử lý nước thải. Nước phải được thu gom đến nơi xử lý; nếu hệ thống cống, trạm bơm và tuyến dẫn không kết nối hiệu quả, công suất nhà máy cũng không thể giải quyết lượng thải bị bỏ lại. Đó là khoảng trống quản lý mà những tuyến kênh ô nhiễm phơi bày rõ nhất.
Các nguồn thải khác nhau cũng đòi hỏi cách kiểm soát khác nhau. Nước sinh hoạt có thể mang chất hữu cơ, chất tẩy rửa và vi sinh vật; nhà hàng thường phát sinh dầu mỡ, chất rắn lơ lửng; còn một số cơ sở sản xuất có thể thải hóa chất hoặc chất ô nhiễm đặc thù. Khi các dòng này hòa vào cùng mạng lưới, việc truy tìm nguồn gây ô nhiễm khó hơn và hệ thống xử lý chung có thể không phù hợp với mọi thành phần. Vì vậy, xử lý nước thải không thể chỉ trông chờ vào công trình cuối đường ống: cần kiểm soát ngay tại nơi phát sinh, bảo đảm thu gom và giám sát việc đấu nối.
Kênh Phước Đa: hơn một thập kỷ nước đen
Tuyến kênh dẫn nước cấp 1 từ đập Chị Trừ chảy qua Tổ dân phố Phước Đa, phường Ninh Hòa, là ví dụ cụ thể về cái giá của việc không xử lý được ô nhiễm tận gốc. Người dân cho biết tình trạng nước đen ứ đọng, bốc mùi đã kéo dài hơn 10 năm và nghiêm trọng hơn trong khoảng 5 năm gần đây, dù kênh đã được bê tông hóa. Đoạn kênh qua khu dân cư dài hơn 1 km, hai bên có hơn 200 hộ sinh sống. Vào ngày thường, nước tù đọng, đen kịt, cá chết nổi và mùi hôi có thể kéo dài từ 7 đến 10 ngày mỗi đợt. Đây không phải phiền toái thoáng qua: người dân phải sống bên dòng nước ô nhiễm, trong khi tuyến kênh còn dẫn nước tới các nhánh phục vụ sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi.
Khi nước từ đập đổ về hoặc mưa lớn, dòng chảy lưu thông và tình trạng ô nhiễm giảm. Nhưng sự cải thiện theo đợt ấy không thể thay thế việc xử lý nguồn thải. Người dân cho rằng các cơ sở sản xuất bún, phở tươi và lò giết mổ dọc kênh có thể là nguồn gây ô nhiễm; đây là phản ánh cần được kiểm tra, không nên mặc nhiên coi là kết luận. Nếu chỉ khử mùi, rải vôi hay chờ nước chảy mạnh để cuốn trôi chất bẩn, ô nhiễm sẽ tái diễn và trách nhiệm tiếp tục bị bỏ ngỏ.
Truy nguồn thải, thay vì chỉ xử lý phần ngọn
Sau khi nhận phản ánh của người dân, chiều 20-10, UBND phường Ninh Hòa thành lập tổ công tác kiểm tra tình trạng ô nhiễm nước tại tuyến kênh; địa phương đang kiểm tra các cơ sở sản xuất bún, phở và lò giết mổ dọc tuyến để xác định nguồn gây ô nhiễm, hướng tới xử lý dứt điểm. Trước mắt, phường dự kiến phun thuốc khử mùi, khử trùng để hạn chế mầm bệnh và giảm ô nhiễm. Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị được giao phối hợp với các tổ dân phố theo dõi, kiểm tra hoạt động xả thải và đề xuất lắp camera giám sát tại khu vực.
Trong năm 2026, phường sẽ kiểm tra công tác bảo vệ môi trường tại các cơ sở sản xuất bún và kiên quyết xử lý hành vi đấu nối, xả thải trái phép; các cơ sở cũng được yêu cầu đầu tư hệ thống xử lý nước thải đạt quy chuẩn, hoàn thiện hồ sơ và giấy phép môi trường. Những bước này chỉ tạo chuyển biến nếu đi kèm kiểm tra thực chất: lấy mẫu tại các điểm xả, đối chiếu với kết quả quan trắc, công khai phát hiện và buộc khắc phục vi phạm. Người dân cần được thông tin về tiến độ và kết quả, bởi một tuyến kênh sạch phải được duy trì cả sau đợt kiểm tra.
Muốn hết ô nhiễm, phải khép kín trách nhiệm
Phước Đa cho thấy một nghịch lý quen thuộc: hạ tầng có thể được xây dựng, nhưng nếu nước thải vẫn lọt ra môi trường thì chất lượng sống của cư dân không được bảo vệ. Muốn xử lý dứt điểm ô nhiễm kênh, chính quyền cần xác định rõ từng nguồn xả, phân biệt nước sinh hoạt với nước thải từ hoạt động kinh doanh, sản xuất, rồi áp dụng biện pháp phù hợp cho từng trường hợp. Cùng lúc, cần kiểm tra khả năng thu gom và vận hành của hệ thống thoát nước để tránh đẩy toàn bộ trách nhiệm sang một vài cơ sở bị nghi ngờ.
Kết luận cần rõ ràng: khử mùi là giải pháp tình thế, còn kiểm soát nguồn thải và bảo đảm xử lý nước thải đúng quy chuẩn mới có thể ngăn ô nhiễm quay lại. Khi hơn 200 hộ dân sống cạnh một dòng kênh đen suốt nhiều năm, việc tìm đúng nguồn gây ô nhiễm không phải thủ tục phụ trợ mà là điều kiện để bảo vệ sức khỏe, môi trường và niềm tin của cộng đồng. Chỉ khi trách nhiệm được xác định, vi phạm được xử lý và kết quả được theo dõi liên tục, dòng nước mới thôi mang theo gánh nặng của đô thị.
